Σχόλια σέ εἰσήγηση πρός στήριξη τοῦ Τυχικοῦ τῆς Πάφου
π. Ἄγγελος Ἀγγελακόπουλος
27-08-2025
Ἡ Ἁγία μας Ἐκκλησία κάθε χρόνο στίς 27 Αὐγούστου ἐπιτελεῖ τήν μνήμη τῶν Δυτικῶν Πατέρων, δηλ. τῶν ἐν ἁγίοις πατέρων ἡμῶν Λιβερίου Ἐπισκόπου Ρώμης τοῦ Ὁμολογητοῦ καί Ὁσίου Ἐπισκόπου Κουρδούβης Ἰσπανίας.
Ὁ Αἰδεσιμολογιώτατος Πρωτοπρεσβύτερος, Ὁμότιμος Καθηγητής τῆς Θεολογικῆς Σχολῆς τοῦ ΑΠΘ καί διακόψας τήν μνημόνευση τοῦ οἰκείου ἐπισκόπου, π. Θεόδωρος Ζήσης (στό ἐξῆς π. Θ. Ζ.) σέ εἰσήγησή του μέ θέμα : «Ἡ ἀποτείχιση μέ λόγια ἁπλά. Τὴν φοβοῦνται καὶ τὴν συκοφαντοῦν οἱ ὑποστηρικτές τοῦ Οἰκουμενισμοῦ – Συγκρητισμοῦ καὶ οἱ καινοτόμοι ἀλλοιωτές τῆς Ὀρθοδοξίας»[1], πού ἐξεφώνησε στήν Θεολογική Ἡμερίδα μέ θέμα : «Ἀποτειχιζόμενη Ὀρθοδοξία. Ὀκτώ χρόνια μετά. Ξεπεράστηκαν οἱ κόκκινες γραμμές»[2], πού πραγματοποιηθήκε στίς 28-06-2025 στό Ὀλυμπιακό Μουσεῖο Θεσσαλονίκης καί συνδιοργανώθηκε ἀπό τήν «Ἑταιρεία Ὀρθοδόξων Σπουδῶν» καί τόν Ὀρθόδοξο Χριστιανικό Σύλλογο «Ἅγιος Ἰωσήφ ὁ Ἠσυχαστής», προκειμένου νά στηρίξει ἐναγωνίως, ἀποτειχισμένος ὦν, τόν μνημονεύοντα Τυχικό τῆς Πάφου, νά πείσει γιά τήν «ὀρθοδοξία» του καί νά ἐξαλείψει κάθε ἀμφιβολία ἐναντίον του, συμβουλεύει ἐν πρώτοις : «ἄς μὴν εἴμαστε μικρόψυχοι καὶ ἀδιάκριτοι καὶ ἂς μὴν μεταβάλλουμε τὸν ζῆλο σὲ ζηλωτισμὸ καὶ ἀδιακρισία» καί δεύτερον, χρησιμοποιεῖ ἀτυχῶς ὡς ἐπιχείρημα τά παραδείγματα τῶν ἀνωτέρω δύο Ἁγίων (Λιβερίου καί Ὁσίου), ἐφαρμόζοντάς τα στήν περίπτωση Τυχικοῦ.
Λέγει, λοιπόν, τά ἐξῆς ὁ π. Θ. Ζ. : «Ὁ Μέγας Ἀθανάσιος ἐπαινεῖ ὑπερβαλλόντως δύο μεγάλους καὶ ἐξέχοντες ἀγωνιστὲς ἐναντίον τῆς παντοδύναμης αἵρεσης τοῦ Ἀρειανισμοῦ, ποὺ ἐπὶ πολλὰ ἔτη εἶχε σύμμαχο στὶς διώξεις τὴν κρατικὴ ἐξουσία, ἡ ὁποία ἐξόριζε καὶ ὑπέβαλλε σὲ βασανιστήρια τοὺς Ὀρθοδόξους ἐπισκόπους, ἀκόμη καὶ τὸν ὀρθοδοξότατο πάπα Ρώμης Λιβέριο, ποὺ τὸν ἑορτάζουμε καὶ ἐμεῖς ὡς ἅγιο στὶς 27 Αὐγούστου καὶ τὸν ἐγκωμιάζουμε ὡς ὁμολογητή, ὅπως καὶ τὸν ὑπεράνω τότε ὅλων τῶν Πατέρων, «τὸν πατέρα Πατέρων», τὴν σπουδαιότερη φυσιογνωμία τῆς Α´ ἐν Νικαίᾳ Οἰκουμενικῆς Συνόδου, τὸν ἐπίσκοπο Κορδούης τῆς Ἰσπανίας Ὅσιο, ποὺ τὸν ἑορτάζουμε ἐπίσης στὶς 27 Αὐγούστου. Λόγῳ τῶν ὑπερβολικῶν διώξεων, ἐξοριῶν καὶ βασάνων, κάποια στιγμὴ προσωρινὰ καὶ αὐτοὶ οἱ μεγάλοι ὁμολογητὲς καὶ στύλοι τῆς Ὀρθοδοξίας λύγισαν καὶ ὑποχώρησαν, χωρὶς ἐσωτερικὰ μὲ τὴν προαίρεσή τους νὰ ἐπικυρώνουν τὶς ὑπογραφές τους. Δὲν τοὺς κατακρίνει γι᾽ αὐτὴν τὴν φυσικὴ προσωρινὴ ἀνθρώπινη ἀδυναμία ὁ Μ. Ἀθανάσιος, ἀλλὰ καθιστᾶ γι᾽ αὐτὴν ὑπευθύνους καὶ ὑπαίτιους τοὺς βασανιστὲς καὶ τοὺς διῶκτες. Ἀναφερόμενος στὸν πάπα Ἅγιο Λιβέριο λέγει ὅτι μετὰ ἀπὸ δύο χρόνια ἐξορίας λύγισε· φοβήθηκε τὸν ἀπειλούμενο θάνατο καὶ ὑπέγραψε. Αὐτὸ, ὅμως, λέγει δείχνει τὴν βία τῶν αἱρετικῶν καὶ τὸ μῖσος τοῦ Λιβερίου ἐναντίον τῆς αἵρεσης, ἀφοῦ μόνον ἡ ἀπειλὴ θανάτου τὸν ἐλύγισε. Γιατὶ αὐτὰ, ποὺ γίνονται λόγῳ τῆς βίας καὶ τῶν βασάνων, καὶ ὄχι μὲ ἐλεύθερη προαίρεση, αὐτὰ εἶναι θελήματα καὶ ἀποφάσεις, ὄχι αὐτῶν ποὺ φοβήθηκαν, ἀλλὰ αὐτῶν ποὺ βασανίζουν. «Τὰ γὰρ ἐκ βασάνων παρὰ τὴν ἐξ ἀρχῆς γνώμην γιγνόμενα, ταῦτα οὐ τῶν φοβηθέντων, ἀλλὰ τῶν βασανιζόντων ἐστὶ βουλήματα»[3]. Τὰ ἴδια λέγει καὶ γιὰ τὸν ὁμολογητὴ ἐπίσκοπο Κορδούης, τὸν Ὅσιο, τὰ ὁποῖα παραθέτουμε ἐδῶ σὲ ὑποσημείωση»[4].
Εἶναι, ὅμως, ἔτσι τά πράγματα, ὁπως τά παρουσιάζει ὁ σεβαστός π. Θ. Ζ.; Μιά προσεκτικότερη, βαθύτερη καί ἐνδελεχέστερη ἔρευνα τῶν γεγονότων τῆς ἐποχῆς ἐκείνης, πού σχετίζονται μέ τούς δύο Ἁγίους, μᾶς πείθει ὅτι δέν εἶναι ἀκριβῶς ἔτσι. Εἶναι διαφορετικά τά πράγματα. Ἄς τά πάρουμε, λοιπόν, ἀπό τήν ἀρχή, ξεκινώντας ἀπό τόν ἐν ἁγίοις πατήρ ἡμῶν Ὅσιο Ἐπίσκοπο Κουρδούβης τῆς Ἰσπανίας.
1. Ὁ ἐν ἁγίοις πατήρ ἡμῶν Ὅσιος Ἐπίσκοπος Κουρδούβης Ἰσπανίας
Ὁ ἐν ἁγίοις πατήρ ἡμῶν Ὅσιος, Ἐπίσκοπος Κουρδούβης, ὑπῆρξε κορυφαία μορφή τῆς Ὀρθοδοξίας, σθεναρός ὑποστηρικτής τοῦ Μ. Ἀθανασίου σέ ὅλη του τή ζωή, ὁ ἐμπνευστής τῆς συγκλήσεως τῆς Α’ Ἁγίας καί Οἰκουμενικῆς Συνόδου ἀπό τόν Μ. Κωνσταντῖνο, ὁ ὁποῖος τόν εἶχε σέ πολύ μεγάλη ἐκτίμηση, ὅπως ὅλοι οἱ Ἐπίσκοποι Ἀνατολῆς καί Δύσεως τῆς ἐποχῆς του, ἀλλά καί ὅλων τῶν αἱρετικῶν παρατάξεων, ὅπως καί μόνιμο σύμβουλό του στά ἐκκλησιαστικά ζητήματα. Ὁ Ἅγιος, εὑρισκόμενος ἐξόριστος, ἐξαιτίας τῶν ἀγώνων του ὑπέρ τῆς Ὀρθοδοξίας, ὑφίσταται, σέ ἠλικία 100 ἐτῶν, ἀφόρητες πιέσεις νά ὑπογράψει τό ἀρειανικό σύμβολο πίστεως καί, λόγῳ τῶν κακουχιῶν τῆς ἐξορίας του ἀπό τήν προχωρημένη ἠλικία, ἐπηρεασμένος καί ἀπό τήν εἴδηση, πού τοῦ μεταδόθηκε, τήν πραγματική ἤ ὄχι (θά ἀναπτύξουμε παρακάτω αὐτό τό θέμα), ὅτι ὑπέγραψε καί ὁ ἅγιος Λιβέριος, ἐνδίδει καί τελικά ὑπογράφει κι αὐτός, χωρίς, ὅμως, νά καταδικάσει τόν Μ. Ἀθανάσιο. Ἀποκαθίσταται στόν θρόνο του καί ἕνα χρόνο μετά ἀπεδήμησε πρός Κύριον. Λίγο, ὅμως, πρίν κοιμηθεῖ, ὁ ἅγιος Ὅσιος κατεδίκασε τήν αἵρεση, ἀναγνωρίζοντας μέ τόν τρόπο αὐτό τό σφάλμα του. «Ἀλλά καί οὔτως οὐκ ἠμέλησεν ὁ γέρων, μέλλων γάρ ἀποθνήσκειν, ὥσπερ διατιθέμενος ἐμαρτύρατο τήν βίαν καί τήν ἀρειανήν αἵρεσιν ἀνεθεμάτισε καί παρήγγειλε μηδένα ταύτην ἀποδέχεσθαι»[5].
Στήν περίπτωση, λοιπόν, τοῦ ἁγίου Ὁσίου τό βάρος δέν πέφτει στό ὅτι ὁ Ἅγιος ἐνέδωσε καί ὑπέγραψε τό ἀρειανικό σύμβολο πίστεως, γεγονός πού ἀποτελεῖ βέβαια προδοσία πίστεως, ἀλλά στό ὅτι ὁ ἴδιος ὁ ἅγιος, λίγο πρίν τήν κοίμησή του, μετενόησε, κατεδίκασε καί ἀναθεμάτισε τήν ἀρειανική αἵρεση καί παρήγγειλλε κανείς νά μήν τήν ἀποδεχθεῖ, ἀναγνωρίζοντας μ’ αὐτόν τόν τρόπο τό σφάλμα του.
Στήν εἰσήγησή του, ὅμως, ὁ σεβαστός π. Θ. Ζ. μετατοπίζει τό βάρος μόνο στήν πτώση τοῦ Ἁγίου Ὁσίου, παρασιωπώντας τήν ἐν τέλει ἀνόρθωσή του διά τῆς μετανοίας, καταδίκης, ἀναθεματισμοῦ καί μή ἀποδοχῆς ἐκ μέρους του τῆς ἀρειανικῆς αἱρέσεως. Τό ὀρθόν, ὅμως, ἀπαιτεῖ νά καταγράφεται μέν ἡ πτώση, νά τονίζεται δέ ἡ ἔγερση, ἡ μετάνοια.
Ἐρχόμαστε τώρα στή συνέχεια νά ἐξετάσουμε τήν περίπτωση τοῦ ἁγίου Λιβερίου.
2. Ὁ ἐν ἁγίοις πατρός ἡμῶν Λιβέριος ἐπίσκοπος Ρώμης ὁ ὁμολογητής
Ἡ ὑποτιθέμενη πτώση τοῦ ἁγίου Λιβερίου εἶναι ἀμφισβητίσιμο ἱστορικὸ γεγονός, γιὰ νὰ τὴν θεωροῦμε δεδομένη, καὶ παραμένει μέχρι σήμερα ἕνα ἄλυτο ἱστορικὸ ζήτημα. Κανεὶς στὴν πραγματικότητα δὲν γνωρίζει τί συνέβη, γιὰ νὰ τὴν ἐπικαλούμαστε μὲ βεβαιότητα. Ὁ ἅγιος ἐπέστρεψε στὴ Ρώμη καὶ στὸν θρόνο του ἀπὸ τὴν διετὴ ἐξορία του στὴ Βέροια μὲ ἐντολὴ τοῦ αὐτοκράτορα Κωνστάντιου, μᾶλλον ἀπροσδόκητα καὶ μὴ ἀναμενόμενα. Αὐτὸ εἶχε ὡς ἀποτέλεσμα νὰ διαδοθεῖ εὐρέως ἡ φήμη ὅτι αὐτὸ δὲν μποροῦσε νὰ γίνει, παρὰ μόνο γιατὶ εἶχε ὑποκύψει στὶς πιέσεις τοῦ αὐτοκράτορα καὶ τῶν ἐπισκόπων του, καταδικάζοντας τὸν Μ. Ἀθανάσιο καὶ ὑπογράφοντας τὸ σύμβολο πίστεως τῶν Ἀρειανῶν.
Ὅμως, ἐκκλησιαστικοί ἱστορικοί τῆς ἐποχῆς, ὅπως ὁ Σωζομενός, ὁ Θεοδώρητος Κύρου κ.ἄ., ἀναφέρουν ὅτι αὑτὸ συνέβη, λόγῳ τῶν ἀσταμάτητων ταραχῶν, πού ξέσπασαν στήν Ῥώμη ἐναντίον τοῦ Κωνστάντιου ἀπὸ τοὺς χριστιανοὺς κατοίκους, οἱ ὁποῖοι ζητοῦσαν ἐπιμόνως τὴν ἐπιστροφὴ τοῦ Πάπα ἁγίου Λιβερίου στήν ἔδρα του, τὸν ὁποῖο κυριολεκτικὰ λάτρευαν, καὶ ἐπειδὴ ποτὲ δέν δέχτηκαν τὸν ἀντικαταστάτη, πού ὄρισε ὁ αὐτοκράτορας, τὸν ὁποίο ἔδιωξαν, ἐξαναγκάζοντάς τὸν σέ ἐξορία, ἀρνούμενοι νά ἐκκλησιάζονται, ὅπου αὐτὸς ἱερουργοῦσε. Στήν ἀναταραχὴ πρωτοστατοῦσαν, ὄχι μόνο ἁπλοὶ πολίτες, ἀλλὰ ἐπιφανῆ καὶ πλούσια μέλη τῆς χριστιανικῆς κοινωνίας τῆς Ῥώμης. Ἡ ἀγάπη πρὸς τὸν ἅγιο Λιβέριο ὀφειλόταν στήν βαθειά προσήλωση τῶν Ῥωμαίων στό Σύμβολο τῆς Νικαίας καὶ στήν ἀγάπη τους πρὸς τὸν Μ. Ἀθανάσιο, τὸν ὁποῖο ὑπερασπιζόταν σφόδρα ὁ ἅγιος Λιβέριος, ὅπως καὶ τὸ Σύμβολο τῆς Νικαίας. Ὁ αὐτοκράτορας μπροστά σ’ αὑτὴν τὴν κατάσταση, γιά νά ἐπιτύχει εἰρήνευση καὶ ἐπειδὴ κατάλαβε ὅτι χάνει περισσότερο, κρατώντας τὸν ἅγιο Λιβέριο σέ ἐξορία, παρὰ νά τὸν ἔχει ἐλεύθερο στήν Ῥώμη καὶ ὑποστηρικτή τοῦ Μ. Ἀθανασίου, τελικά, τὸν ἀπελευθέρωσε.
Μὲ βάση, ὅμως, τὴν φήμη, ποὺ κυκλοφόρησε μὲ τὴν ἐπιστροφὴ του στὴν Ρώμη περὶ πτώσεως τοῦ ἁγίου Λιβερίου (πολλοὶ λένε ἀπὸ τοὺς ἴδιους τοὺς ἀρειανοὺς, γιὰ νὰ ἐνισχύσουν τὴν θέση τους), ὁ Μ. Ἀθανάσιος, ὁ ὁποῖος τὸν καιρὸ ἐκεῖνο κρυβόταν καὶ δὲν μποροῦσε νὰ ἐλέγξει τὰ γεγονότα, ὅπως καὶ ὁ ἅγιος Ἰλάριος Ἐπίσκοπος Πικτυώνων (Πουατιέ), ὁ ὁποῖος ἐπίσης δὲν μποροῦσε νὰ ἐλέγξει τὴν ἀλήθεια τῆς διαδοθείσης φήμης, γιατὶ βρισκόταν σὲ ἐξορία, ὁμιλοῦν στὰ γραφόμενά τοὺς γιὰ πτώση τοῦ ἁγίου Λιβερίου, τὸν ὁποῖο κατὰ τὰ ἄλλα τὸν σεμνύνονται γιὰ τοὺς σφοδροὺς καὶ ἄκαμπτους μέχρι τότε ἀγῶνες του ὑπὲρ τῆς Ὀρθοδοξίας, τοῦ Συμβόλου τῆς Νικαίας καὶ τοῦ ἰδίου τοῦ Μ. Ἀθανασίου, ἀποδίδοντας τὴν ὑποχώρησή του στὴν κάμψη του ἀπὸ τὶς κακουχίες τῆς ἐξορίας καὶ τίς ἀπειλές καὶ τούς διωγμούς τῶν οἰκείων του. Αὐτὸς εἶναι ἄλλωστε καὶ ὁ λόγος, ποὺ ἡ Ὀρθόδοξη Ἐκκλησία τὸν θεωρεῖ Ἅγιο καὶ τὸν ἔχει κατατάξει στὸ Ἁγιολόγιό της. Ἀντίθετα, στὴν Δύση εἶναι ὁ πρῶτος Πάπας, πού, μετὰ τὴν κοίμησή του, δὲν ἀνακηρύχθηκε αὐτόματα Ἅγιος, ὅπως εἶχε καθιερωθεῖ τὴν ἐποχὴ ἐκείνη. Λόγῳ τῶν πολλῶν ἱστορικῶν ἀμφισβητήσεων καὶ ἀμφιβολιῶν, σὲ κατοπινοὺς αἰῶνες ἀποκαταστάθηκε ἡ ἱστορία του ἀπὸ ἀρκετοὺς λατίνους ἱστορικοὺς, θεολόγους καὶ Πάπες, ἀλλὰ ὄχι ἀκόμα ἐπισήμως, γιὰ νὰ ἀνακηρυχθεῖ ἅγιος. Στὴν Βιβλιοθήκη τῶν Παπικῶν (Catholica Encyclopedia) ἡ τελικὴ θέση εἶναι αὐτὴ τοῦ Μ. Ἀθανασίου. Δηλ. ὅτι, ἂν καί ἀποστάτησε πρὸς στιγμήν, τόσο πρίν, ὅσο καὶ μετὰ τὴν πτώση, ἡ δημόσια θέση καὶ στάση του ἦταν ἀκλόνητη ὑπὲρ τῆς Ὀρθοδοξίας.
Μεγάλη ἱστορικὴ βαρύτητα ἔχει δοθεῖ σὲ τρεῖς ἐπιστολές, γραμμένες – ὑποτίθεται – ἀπὸ τὸν ἅγιο Λιβέριο, οἱ ὁποῖες περιέχονται στὸ ἔργο τοῦ ἁγίου Ἰλαρίου «Ἀποσπάσματα ἀπό ἕνα ἱστορικό ἔργο» (Fragmenta ex Opere Historico), στὶς ὁποῖες ὁ ἅγιος Λιβέριος συντάσσεται μὲ τὴν αἵρεση, ἀποδέχεται τὸ ἀρειανικό σύμβολο πίστεως καὶ καταδικάζει τὸν Μ. Ἀθανάσιο. Ὅσοι τὶς θεωροῦν γνήσιες μὲ ἰσχυρὰ ἐπιχειρήματα, θεωροῦν ἀδιαμφισβήτητη καὶ τὴν πτώση τοῦ ἁγίου Λιβερίου. Ὑπάρχουν, ὅμως, κι ἄλλοι, ποὺ ἐπίσης μὲ ἰσχυρὰ ἐπιχειρήματα, τὶς θεωροῦν ἀδιαμφισβήτητα πλαστὲς καὶ δὲν δέχονται τὴν ἀποστασία τοῦ ἁγίου Λιβερίου. Κι ἀπὸ τὸ θέμα αὐτὸ τῶν ἐπιστολῶν, ξεκινᾶ ἡ ἄλυτη μέχρι σήμερα ἱστορικὴ διαφωνία. Στὸ ἀπόσπασμα VI τοῦ ἀνωτέρω ἔργου, ὁ ἅγιος Ἰλάριος γράφει ὅτι ὁ ἅγιος Λιβέριος ὑπέγραψε τὴν «perfidia Ariana», δηλ. τὸ σύμβολο τῆς δεύτερης συνόδου τοῦ Σιρμίου, ποὺ εἶναι μία πλήρης ἀρειανική ὁμολογία, καὶ γι’ αὐτὸ τὸν ἀναθεματίζει ξανὰ καὶ ξανὰ : «Καὶ πάλι ἀνάθεμα σὲ σένα γιὰ τρίτη φορά, παραβάτη Λιβέριε»!Ἐνῶ σὲ ἐπιστολὴ του πρὸς τὸν Κωνστάντιο, τοῦ γράφει τὴν περιβόητη φράση : «δὲν ξέρω πότε ἔδειξες μεγαλύτερη ἀσέβεια, ὅταν τὸν ἐξόρισες ἢ ὅταν τὸν συγχώρησες»;
Αὐτὰ εἶναι ἀκλόνητα ἱστορικὰ γεγονότα. Οἱ ὑποστηρικτὲς τῆς ἀθωότητας τοῦ ἁγίου Λιβερίου δὲν τὰ ἀμφισβητοῦν. Ὅμως, ἀμφισβητοῦν τὴν ἱστορικὴ ἀλήθεια τῶν στοιχείων, πάνω στὰ ὁποία ὁ ἅγιος Ἰλάριος στήριξε αὐτὲς τὶς ἀπόψεις του καὶ ἰδίως τὶς ἐπιστολές.
Ἀδιαμφισβήτητα, ὅμως, εἶναι καὶ τὰ ἱστορικὰ γεγονότα τῆς Ὀρθοδοξίας τοῦ ἁγίου Λιβερίου META τὴν ἐπιστροφὴ του στὴν Ρώμη. Κατ’ ἀρχήν, δὲν ὑπάρχει καμμία ἔνδειξη ὅτι ἀναφέρθηκε ποτὲ σὲ κάποια ἀποστασία του. Στὴν «σύνοδο» τοῦ Ρίμινι, ποὺ συνεκάλεσε τὸ 359 ὁ Κωνστάντιος γιὰ τὴν εἰρήνευση μεταξὺ Ὀρθοδόξων καὶ αἱρετικῶν καὶ συμμετεῖχαν πολλοὶ Ὀρθόδοξοι Ἐπίσκοποι, ὁ ἴδιος δὲν πῆρε μέρος, οὔτε καὶ ἔστειλε ἀντιπροσώπους. Ἐκεῖ οἱ Ὀρθόδοξοι Ἐπίσκοποι παγιδεύτηκαν ἀπὸ τὶς μηχανορραφίες τῆς αὐτοκρατορικῆς αὐλῆς καὶ ὑπέπεσαν σὲ σφάλματα πίστεως. Ὁ ἅγιος Λιβέριος ἔσπευσε νὰ ἀποδοκιμάσει ἀμέσως καὶ δημοσίως τὰ συμπεράσματα τῆς Συνόδου, ἐνῶ μετὰ τὸν θάνατο τοῦ Κωνστάντιου τὸ 461, τὴν ἀκύρωσε ἐπισήμως. Καὶ ἀποφάσισε, ὅπως ἀκριβῶς ἀποφάσισε μιὰ σύνοδος ὑπὸ τὸν Μ. Ἀθανάσιο στὴν Ἀλεξάνδρεια, ὅτι οἱ ἐπίσκοποι, ποὺ εἶχαν ἐκπέσει, μποροῦσαν νὰ ἀποκατασταθοῦν ὑπὸ τὴν προϋπόθεση ὅτι θὰ ἀποδείκνυαν τὴν εἰλικρίνεια τῆς μετανοίας τους μὲ τὸν ζῆλο τους ἐναντίον τῶν Ἀρειανῶν. Κάτι ποὺ θὰ ἦταν γελοῖο, ἂν ὁ ἴδιος εἶχε πέσει νωρίτερα καὶ δὲν εἶχε ἐξιλεωθεῖ δημόσια γιὰ τὴν ἁμαρτία του.
Γύρω στὸ 366, δέχτηκε μιὰ ἀντιπροσωπεία ἡμι-Ἀρειανῶν μὲ ἐπικεφαλῆς τὸν Εὐστάθιο. Τοὺς ἀντιμετώπισε ἀρχικὰ ὡς Ἀρειανοὺς (κάτι ποὺ δὲν θὰ μποροῦσε νὰ κάνει, ἂν εἶχε ποτὲ ἐνταχθεῖ σ’ αὐτοὺς) καὶ ἐπέμεινε νὰ ἀποδεχθοῦν τὸν ὅρο τῆς Νικαίας, πρὶν τοὺς δεχτεῖ σὲ κοινωνία[6].
Στήν εἰσήγησή του ὁ σεβαστός π. Θ. Ζ. δέχεται ὡς δεδομένη τήν πτώση τοῦ ἁγίου Λιβερίου, ἡ ὁποία, ὅμως, σύμφωνα μέ ὅσα παραθέσαμε ἀνωτέρω, τά ὁποία ἀποσιωπᾶ ὁ σεβαστός π. Θ. Ζ., ἀποτελεῖ μία φήμη, ἡ ὁποία ἀμφισβητεῖται καιρίως καί ποτέ δέν ἐπισυνέβη. Εἶναι, ὅμως, ὀρθόν νά στηριζόμαστε σέ φήμες, ἀμφισβητήσιμα καί μή γενόμενα γεγονότα;
Φέρει, βέβαια, ὡς πηγή κατοχυρώσεως τά γραφόμενα ὑπό τοῦ Μ. Ἀθανασίου, ὅμως, ὅπως ἀναφέραμε, ὁ Μ. Ἀθανάσιος, τὸν καιρὸ ἐκεῖνο κρυβόταν καὶ δὲν μποροῦσε νὰ ἐλέγξει τήν ἀλήθεια τῶν γεγονότων, ὅπως καὶ ὁ ἅγιος Ἰλάριος Ἐπίσκοπος Πικτυώνων (Πουατιέ) ἐπίσης δὲν μποροῦσε νὰ ἐλέγξει τὴν ἀλήθεια τῆς διαδοθείσης φήμης, γιατὶ βρισκόταν σὲ ἐξορία. Κι ἔτσι ὁμιλοῦν στά γραφόμενά τοὺς γιὰ πτώση τοῦ ἁγίου Λιβερίου.
Ἡ θέση, ἐπίσης, τοῦ σεβαστοῦ π. Θ. Ζ. ὅτι «λύγισαν καὶ ὑποχώρησαν, χωρὶς ἐσωτερικὰ μὲ τὴν προαίρεσή τους νὰ ἐπικυρώνουν τὶς ὑπογραφές τους», ἔρχεται σέ ἀντίθεση μέ τό ἀποστολικό : «ὅτι ἐὰν ὁμολογήσῃς ἐν τῷ στόματί σου Κύριον Ἰησοῦν, καὶ πιστεύσῃς ἐν τῇ καρδίᾳ σου ὅτι ὁ Θεὸς αὐτὸν ἤγειρεν ἐκ νεκρῶν, σωθήσῃ· καρδίᾳ γὰρ πιστεύεται εἰς δικαιοσύνην, στόματι δὲ ὁμολογεῖται εἰς σωτηρίαν»[7].
Ὁ Νικηφόρος Θεοτόκης, Ἀρχιεπίσκοπος Ἀστραχανίου καί Σταυροπόλεως, ἑρμηνεύει ὡς ἐξῆς το ἀνωτέρω χωρίο : «Ἡ καρδιά καί τό στόμα εἶναι δύο ὄργανα, μέ τά ὁποία ἡ πίστη οἰκοδομεῖται καί ἀπαρτίζεται˙ ἡ καρδιά, δηλαδή ἡ ψυχή καί ὁ νοῦς δέχεται τὴν πίστη, τό ὁποῖο σημαίνει ὅτι πιστεύει καί πείθεται ὅτι εἶναι ἀληθῆ ὅσα διδάσκει ἡ πίστη˙ τό στόμα ὁμολογεῖ ὅσα ὁ νοῦς δέχθηκε καὶ πίστευσε…
Βλέπε δέ, πῶς ἐξηγεῖ τό, κατά τίνα τρόπον ὁ λόγος τῆς πίστεως καί ἡ ἐξ αὐτῆς δικαίωση βρίσκεται στό στόμα σου καὶ στήν καρδιά σου. Ἐάν ὁμολογήσεις, λέγει, μέ τό στόμα σου ὅτι ὁ Κύριος ̓Ιησοῦς εἶναι Θεός, καί πιστεύσεις μέσα στήν καρδιά σου ὅτι ὁ Θεὸς Τόν ἤγειρε ἐκ νεκρῶν, ἀπολαμβάνεις τήν αἰώνια σωτηρία.
̓Αλλά, γιατί αὐτό; Διότι, ἡ καρδιά καί τό στόμα εἶναι τά δύο ὄργανα καί τά δύο δοχεῖα τῆς πίστεως˙ ἡ καρδία, δηλαδή ἡ ψυχή, πιστεύει, πιστεύοντας δὲ δικαιώνεται καί ἁγιάζεται˙ τό στόμα ὁμολογεῖ καί κηρύττει αὐτά, πού πιστεύθηκαν, ἡ δὲ ὁμολογία καί τό κήρυγμα προξενεῖ τήν σωτηρία στὸν ὁμολογητή καί κήρυκα…»[8].
Ἑπομένως, δέν εἶναι ὀρθόδοξο μέ τό μέν χέρι του ὁ ἄνθρωπος, ἐξωτερικά, νά ὑπογράφει καί νά ἀρνεῖται τήν πίστη του, μέ τήν δέ προαίρεσή του, ἐσωτερικά, νά πιστεύει ὀρθόδοξα καί νά ἀκυρώνει τήν ὑπογραφή του. Ἄλλα νά πιστεύει ἐσωτερικά καί ἄλλα νά κάνει ἐξωτερικά. Ἔτσι, ὁδηγούμαστε σέ μία σχιζοφρενική διάσπαση τῆς ὀλοκληρίας τοῦ ἀνθρώπου, πού οὐδόλως ὁδηγεῖ στήν σωτηρία. Ὁ ὅλος ἄνθρωπος πρέπει νά ὁμολογεῖ ψυχῇ τε καί σώματι, καρδίᾳ καί στόματι, χειρί καί προαιρέσει, προκειμένου νά σωθεῖ. Ὅταν, ὅμως, συμβαίνει τό ἀντίθετο, τότε αὐτό δέν ἀποτελεῖ καθόλου παράδειγμα πρός μίμησιν καί προβολήν, ἀλλά μᾶλλον πρός ἀποφυγήν.
3. Ἡ περίπτωση τοῦ Τυχικοῦ τῆς Πάφου. Ὑπάρχουν ὁμοιότητες μεταξύ Ἁγίων Λιβερίου – Ὁσίου καί Τυχικοῦ;
Οἱ ἅγιοι Λιβέριος καὶ Ὅσιος ὑπῆρξαν Κανονικοὶ Ὀρθόδοξοι Ἐπίσκοποι. Δὲν εἶχαν λάβει τήν χειροτονία τους μέσα στὴν αἵρεση ἀπό αἱρετικούς Ἀρεινούς. Σὲ ὅλη τους τὴν ζωὴ ὑπῆρξαν φανεροὶ καὶ θερμοὶ ὑπερασπιστὲς τῆς Ὀρθοδοξίας μὲ λόγια καὶ ἔργα, γιὰ τὰ ὁποία ὑπέστησαν ἀπειλές, διώξεις καὶ ἐξορία. Σὲ κάποια στιγμὴ τῆς ἀκραιφνῶς Ὀρθόδοξης ζωῆς τους καί, ἐνῶ βρισκόταν σὲ ἐξορία, θρυλεῖται γιὰ τὸν ἅγιο Λιβέριο, χωρὶς νὰ εἶναι ἱστορικὰ βέβαιο, ἐνῶ εἶναι βέβαιο γιὰ τὸν ἅγιο Ὅσιο, ὅτι προσχώρησαν στὴν αἵρεση. Μετὰ τὴν ἐπιστροφὴ τους ἀπὸ τὴν ἐξορία, ὁ ἅγιος Λιβέριος μὲ ὅλες τὶς ἐν συνεχείᾳ ἐνέργειές του ὡς Πάπας τῆς Ρώμης ἀποκήρυξε ἔμπρακτα τὴν αἵρεση καὶ δὲν συναίνεσε ποτὲ σ΄ αὐτήν, ἐνῶ ὁ ἅγιος Ὅσιος δήλωσε τὴν μετάνοιά του γιὰ τὴν ἀποστασία του, λίγο πρὶν κοιμηθεῖ καὶ ἀποκήρυξε κι αὐτὸς τὴν αἵρεση.
Ὁ Μ. Ἀθανάσιος, τόσο γιὰ τὴν περίπτωση τοῦ ἁγίου Λιβερίου, ὅσο γενικὰ καί γιὰ ὅλους τοὺς πεπτωκότες Ἐπισκόπους, κάνει πράγματι τὴν διάκριση ἀνάμεσα σὲ πρωτεργάτες καὶ προωθητὲς τῆς αἱρέσεως καὶ σ’ ἐκείνους, ποὺ ὑποκύπτουν σ’ αὐτὴ «ἀπὸ βία καὶ ἀνάγκη», ὅπως ἀναφέρει, μεταξὺ ἄλλων καὶ στὴν πρὸς Ρουφουνιανό ἐπιστολὴ του[9]. Ἡ ἐπιστολὴ αὐτὴ ἀποτέλεσε τὴν βάση, πάνω στὴν ὁποία στήριξε ἡ 7η Ἀγία καί Οἰκουμενικὴ Σύνοδος τὶς τελικὲς ἀποφάσεις της σχετικὰ μὲ τὸν τρόπο, μὲ τὸν ὁποῖο Ὀρθόδοξοι Ἐπίσκοποι μὲ κανονικὴ χειροτονία, ποὺ ὑπέπεσαν στὴν αἱρετικὴ πλάνη, ἐπανέρχονται στὶς τάξεις τῆς Καθολικῆς Ἐκκλησίας, ἀφοῦ πρῶτα μετανοήσουν δημοσίως. Εἶναι σημαντικό, συνεπῶς, νὰ ὑπογραμμιστεῖ ὅτι ἡ εὐνοϊκὴ μεταχείριση πεπτωκότων Ἐπισκόπων ἀπὸ τὸν Μ. Ἀθανάσιο καὶ εὐρύτερα τὴν Ἐκκλησία μας δὲν εἶναι ἀδιάκριτη, ἀλλὰ ἔχει ὡς προϋπόθεση τὴν ὕπαρξη «βίας καὶ ἀνάγκης» καί, φυσικά, τὴν εἰλικρινὴ μετάνοια. Δὲν συγχωρεῖται κάποιος, ὅταν προσχωρεῖ στὴν αἵρεση καὶ τὴν ὑπηρετεῖ, χωρὶς νὰ προϋπάρχει κατάσταση «βίας καὶ ἀνάγκης», ὅπως ἡ περίπτωση Τυχικοῦ τῆς Πάφου.
Ἔτσι,
1) Ὁ Τυχικός δὲν ἔχει κανονικὴ ὀρθόδοξη εἰς ἐπίσκοπον χειροτονία, ὅπως οἱ δύο Ἅγιοί μας Λιβέριος καί Ὅσιος, ἀφοῦ «χειροτονήθηκε» ὡς «ἐπίσκοπος» (12-03-2023) μέσα στήν παναίρεση τοῦ Οἰκουμενισμοῦ, τοῦ φιλοπαπισμοῦ, τήν ψευδοσύνοδο τῆς Κρήτης, τήν σχισματοαίρεση τοῦ Οὐκρανικοῦ κ.ἄ. πού ἀποδέχεται ἀσμένως καί ἐφαρμόζει ἡ σχισματοαιρετική ψευδοεκκλησία τῆς Κύπρου, καί μάλιστα ἀπό τόν πρωτεργάτη καὶ προωθητή αὐτῶν οἰκουμενιστή ψευδοαρχιεπίσκοπο Κύπρου Γεώργιο.
2) Ἀκόμη καὶ ἂν θεωρήσουμε τόν Τυχικό «ὀρθόδοξο» κατὰ τὴν χειροτονία «ἐπίσκοπο», ὅπως ἰσχυρίζονται οἱ ἀποτειχισμένοι τῆς Θεσσαλονίκης, δὲν βρισκόταν καὶ οὔτε βρίσκεται σὲ κατάσταση «βίας καὶ ἀνάγκης», π.χ. ἐξορίας, ὅπως οἱ δύο Ἅγιοί μας Λιβέριος καί Ὅσιος, ὥστε νὰ δικαιολογηθεῖ πιθανὴ ἀποστασία του στὴν αἵρεση.
3) Ἀντίθετα, ὁ Τυχικός προσχώρησε στὴν παναίρεση οἰκειοθελῶς καὶ μὲ πλήρη ἐπίγνωση τοῦ τί ἔκανε χωρὶς «βία καὶ ἀνάγκη» καὶ στὴν θαλπωρὴ καὶ τὴν ἀσφάλεια τοῦ οἴκου του καὶ τοῦ ἐκκλησιαστικοῦ μέχρι τότε βαθμοῦ του (Ἀρχιμανδρίτης), χωρὶς κανεὶς νὰ τὸν καταδιώκει, σὲ ἀντίθεση μὲ τοὺς δύο Ἁγίους Λιβέριο καί Ὅσιο, ποὺ ὑπέφεραν τὴν κακουχία μιᾶς ἐξορίας, τὴν ἀνησυχία γιὰ τοὺς διωγμοὺς τῶν οἰκείων καὶ γνωστῶν τους, τὶς πιέσεις καὶ τοὺς ἐκβιασμοὺς καὶ ἀπὸ συνεπισκόπους του, ἀλλὰ ἀπὸ τὸν ἴδιο τὸν παγκόσμιο, τότε, κοσμικὸ ἡγέτη, τὸν Ρωμαῖο Αὐτοκράτορα.
4) Ποτὲ μέχρι σήμερα ὁ Τυχικός δὲν ἔχει διακριθεῖ μὲ πράξεις καὶ σαφὴ δημόσιο λόγο του (π.χ. ἀρθρογραφία, παρεμβάσεις, κηρύγματα κλπ.) γιὰ ὁμολογιακὸ ἀγώνα ἐναντίον τῆς παναιρέσεως τοῦ Οἰκουμενισμοῦ, ὅπως ἔκαναν οἱ δύο Ἅγιοί μας Λιβέριος καί Ὅσιος σ’ ὅλη τοὺς τὴν ζωή, ἀγωνιζόμενοι ἐναντίον τοῦ Ἀρειανισμοῦ. Ὁ δὲ ἅγιος Λιβέριος καὶ πρὶν καὶ μετὰ τὴν ὑποτιθέμενη ἀποστασία του.
5) Οἱ δύο Ἅγιοί μας Λιβέριος καί Ὅσιος ὑπερασπίστηκαν ἀδιάλειπτα καὶ μὲ σθένος τὸν Μ. Ἀθανάσιο στὸν ἀγώνα του ὑπὲρ τῆς Ὀρθοδοξίας, ποὺ περιελάμβανε καὶ τὴν ἐκ μέρους του διακοπὴ μνημονεύσεως τῶν αἱρετικῶν ἐπισκόπων, ἄρα καὶ τὸ μέτρο τῆς ἀποτειχίσεως, ποὺ ἀργότερα καθιερώθηκε κανονικὰ μὲ τὸν 15ο Κανόνα τῆς ΑΒ΄ Συνόδου[10], ἐνῶ ὁ Τυχικός, σύμφωνα μέ τό δημοσιευθέν κείμενό του ὑπό τόν τίτλο «Ὁμολογία Πίστεως»[11] (Πάφος, 18-06-2025) :
α) Δὲν προέβη σὲ καμμία διακοπὴ μνημονεύσεως τοῦ οἰκουμενιστή ψευδοαρχιεπισκόπου Κύπρου Γεωργίου, τὸν ὁποῖο μάλιστα δημόσια παραδέχτηκε ὡς ὀρθόδοξο ἢ καὶ τῆς οἰκουμενιστικῆς «συνόδου» τῆς Κύπρου.
β) Ἀποκήρυξε οὐσιαστικὰ τὸν 15ο Ἱερό Κανόνα τῆς ἁγιοπνευματικῆς ἀποτειχίσεως, ἀφοῦ αὐθαίρετα τὸν συμπλήρωσε, θέτοντας προϋποθέσεις ἀπὸ μόνος του γιὰ τὴν ἐφαρμογὴ του τὴν «διακριτικότητα» καὶ τὸν «φωτισμὸ» τοῦ ἀποτειχιζομένου, κάτι ποὺ δὲν προβλέπεται στὸν Κανόνα.
γ) Δὲν ὑπερασπίστηκε τὸν ἱερέα, ποὺ ἀποτειχίστηκε ἀπ’ αὐτόν. Ἀντὶ ν’ ἀκούσει καὶ νὰ προβληματιστεῖ καὶ συνετιστεῖ ἀπ’ ὅσα τοῦ ὑπεδείκνυε, προχώρησε στὴν καθαίρεσή του, παραβιάζοντας τὸν 15ο Κανόνα, ποὺ δὲν ἐπιτρέπει καμμία τιμωρία ἀποτειχιζομένων κληρικῶν, ἀλλὰ ἀντίθετα τὸν ἔπαινό τους. Ἡ διακοπὴ μνημονεύσεως γιὰ λόγους πίστεως δὲν εἶναι διοικητικὴ παράβαση, γιὰ νὰ ἐπικαλεστεῖ καὶ νὰ βασιστεῖ σὲ σχετικοὺς ἄλλους Κανόνες γιὰ τὴν τιμωρία του, ἀλλὰ ὑπάγεται μόνο στὸν 15ο Κανόνα.
δ) Δὲν μπορεῖ νὰ ἐπικαλεστεῖ ὁ ἴδιος τὴν «ὀρθοδοξία» του γιὰ τὴν τιμωρία του, ἀφοῦ ὁ ἴδιος κρίνει τὸν ἑαυτὸ του.
ε) Παίρνοντας αὐτὴ τὴν θέση γιὰ τὴν ἀποτείχιση, ἀποκηρύσσει ἔμμεσα, ἀλλὰ σαφῶς, καὶ δὲν προασπίζεται τὴν ἀποτείχιση τοῦ Δήμου Σερκελίδη ὡς λαϊκοῦ, ἐκτὸς ἂν θεωρεῖ ὅτι ὁ ἐν λόγῳ ἀνήκει στοὺς ὀλίγους «διακριτικοὺς» καὶ «φωτισμένους», ποὺ τοὺς ἐπιτρέπεται (ἀπὸ ποιόν;) νὰ κάνουν διακοπὴ μνημονεύσεως.
στ) Ἡ ἄποψή του δὲ ὅτι ἡ δῆθεν ἀδιάκριτη ἀποτείχιση ὁδηγεῖ σὲ σχίσμα βρίσκεται σὲ ἀπευθείας ἀντίθεση μὲ τὸ γράμμα καὶ τὸ πνεῦμα τοῦ 15ου Κανόνος.
Ἐδῶ, λοιπόν, ἔχουμε δύο διαφορετικὲς περιπτώσεις : πρῶτα, τὴν περίπτωση τῶν δύο Ἁγίων μας Λιβερίου καί Ὁσίου, οἱ ὁποῖοι, ὄντας Κανονικοὶ Ὀρθόδοξοι Ἐπίσκοποι, εἶναι διὰ βίου σθεναροὶ καὶ ἄκαμπτοι ὑπερασπιστὲς τῆς Ὀρθοδοξίας, γιὰ τὴν ὁποία ὑποφέρουν μαρτύριο καὶ σηκώνουν Σταυρό, καὶ, εὑρισκόμενοι κάποια στιγμὴ στὴν τιμωρία καὶ στὴν κακουχία τῆς ἐξορίας καὶ σὲ κατάσταση «βίας καὶ ἀνάγκης», εἷς ἐξ αὐτῶν ὁ ἅγιος Ὅσιος λυγίζει ὡς ἄνθρωπος καὶ προσχωρεῖ προσωρινὰ στὴν αἵρεση. Μετά, ὅμως, ἀπὸ τὴν ἐπιστροφὴ καὶ ἀπελευθέρωσή του ἀπὸ τὴν ἐξορία, μετανοεῖ γιὰ τὴν πράξη του καὶ ἀποκηρύσσει τὴν αἵρεση, καί ἔμπρακτα καὶ μὲ λόγια. Ἀπὸ τὴν ἄλλη, εἶναι ὁ Ἀρχιμανδρίτης Τυχικός, ὁ ὁποῖος οἰκειοθελῶς, μὲ ἐλεύθερη βούληση καὶ ἀπόφαση, καὶ χωρὶς νὰ βρίσκεται κάτω ἀπὸ καμμία ἀπειλὴ ζωῆς, κακουχίας, διώξεων κλπ., ὅπως οἱ δύο Ἅγιοί μας Λιβέριος καί Ὅσιος, προσέρχεται καὶ ἐντάσσεται στὴν σχισματοπαναίρεση καὶ ἐπιβραβεύεται μὲ τὸ ἀξίωμα του «ἐπισκόπου» της καὶ τὴν ὑπηρετεῖ ὁλοθύμως, ἐνῶ μέχρι τότε, οὔτε καὶ ὡς τώρα, ὡς κληρικὸς δὲν εἶχε ποτὲ ἐνοχληθεῖ καὶ διαμαρτυρηθεῖ γιὰ κραυγαλέες παραβάσεις δογμάτων ἀπ’ αὐτὴν τὴν αἱρετικὴ ψευδοεκκλησία, ἀλλὰ παρέμενε ἐν σιωπῇ. Ὁ «ἐπίσκοπος» αὐτὸς προβαίνει καὶ ὁ ἴδιος σὲ ἀντικανονικὲς πράξεις (τέλεση μικτών γάμων, καθαίρεση ἀποτειχιζομένου κλπ.) καὶ ξαφνικὰ σὲ ἕνα συγκεκριμένο θέμα (μεταφορὰ ἀπὸ τοὺς παπικοὺς λειψάνων Ἀποστόλου Παύλου) ἐναντιώνεται στὸν «Ἀρχιεπίσκοπό» του, ἐξυπονοώντας ὅτι δὲν δέχεται προσκύνηση λειψάνων ἀπὸ «αἱρετικούς», ἐνῶ τὴν ἴδια ὥρα μέσῳ τῶν μικτῶν γάμων ἔχει ἀναγνωρίσει ἤδη βάπτισμα καὶ ἐκκλησιαστικότητα σ’ αὐτοὺς τοὺς αἱρετικοὺς! Καὶ μὲ αἰτία αὐτό, ἀκολουθοῦν καὶ οἱ ἐναντίον του κατηγορίες περὶ «ἀποτειχισμοῦ», ἀλλά ὄχι ἡ καθαίρεσή του, ἁπλῶς ἡ παύση του ἀπὸ τὸ διοικητικὸ ἀξίωμα τοῦ «Μητροπολίτου» Πάφου, παραμένοντας ἀνώτατο στέλεχος καί «ἐπίσκοπος» τῆς σχισματοπαναιρετικῆς αὐτῆς ψευδοεκκλησίας.
Ἐπίλογος
Εἰλικρινά, κάθε καλοπροαίρετος ὀρθόδοξος, καί δή ἀποτειχισμένος, ὅσο κι ἂν προσπαθήσει, δύσκολα μπορεῖ νὰ ἀναγνωρίσει τὴν ὁποιαδήποτε ὁμοιότητα ἀνάμεσα στὴν οὐσιαστικὰ χωρὶς μαρτύριο ἱστορία τοῦ Τυχικοῦ, ποὺ λειτουργεῖ μόνιμα καὶ σταθερὰ μέσα στὴν αἵρεση, καὶ στὴν περίπτωση τῶν μαρτυρικῶν Ἁγίων μας Λιβερίου και Ὁσίου μὲ τὴν ἀκλόνητη Ὀρθοδοξία. Μάλιστα, θὰ ἔλεγε κανεὶς ὅτι ἀποτελεῖ βαθύτατη καί βαρύτατη ἀσέβεια ἡ ἐπίκληση τῆς ἱερᾶς περίπτωσής τους, γιὰ νὰ δικαιολογηθοῦν οἱ συμπεριφορές, τά ἔργα καὶ αἱ ἡμέραι τοῦ «ἐπισκόπου» Τυχικοῦ καὶ ἡ εὐνοϊκὴ μεταχείρισή του.
[1] https://katanixi.gr/i-apoteichisi-me-logia-apla-oi-diogmoi-ton-orthodoxon-se-ellada-kai-kypro-xeperastikan-oi-kokkines-grammes/ καί https://katanixi.gr/i-eisigisi-toy-p-theodoroy-zisi-stin-imerida-apoteichizomeni-orthodoxia-okto-chronia-meta-vinteo-2025/
[2] https://katanixi.gr/deltio-typoy-theologiki-imerida-apoteichizomeni-orthodoxia-okto-chronia-meta/ καί https://katanixi.gr/syntonisteite-tin-tetarti-9-ioylioy-stis-500-m-m-apoteichizomeni-orthodoxia-okto-chronia-meta/
[3] ΜΕΓΑΣ ΑΘΑΝΑΣΙΟΣ, Ἐπιστολὴ πρὸς Μοναχούς τὰς δυσεβείας τῶν Ἀρειανῶν καθιστοροῦσα (Historia Arianorum ad Monachos) 41, PG 25, 741.
[4] Τοῦ ἰδίου, Ἀπολογία περὶ τῆς φυγῆς αὐτοῦ 5, PG 25, 649 : «Περὶ γὰρ τοῦ μεγάλου καὶ εὐγηροτάτου καὶ ὁμολογητοῦ ἀληθῶς Ὁσίου, περιττόν ἐστιν ἐμὲ καὶ λέγειν· ἴσως γὰρ ἐγνώσθη πᾶσιν, ὅτι καὶ τοῦτον ἐξορισθῆναι πεποιήκασιν. Οὐ γὰρ ἄσημος, ἀλλὰ καὶ πάντων μάλιστα καὶ μᾶλλον ἐπιφανὴς ὁ γέρων. Ποίας γὰρ οὐ καθηγήσατο συνόδου; Καὶ λέγων ὀρθῶς, οὐ πάντας ἔπεισε; Ποία τις Ἐκκλησία τῆς τούτου προστασίας οὐκ ἔχει μνημεῖα τὰ κάλλιστα; Τίς λυπούμενός ποτε προσῆλθεν αὐτῷ, καὶ οὐ χαίρων ἀπῆλθε παρ᾽ αὐτοῦ; Τίς ᾔτησε δεόμενος, καὶ οὐκ ἀνεχώρησε τυχὼν ὧν ἠθέλησε; Καὶ ὅμως καὶ κατὰ τούτου τετολμήκασιν· ὅτι καὶ αὐτός, εἰδὼς ἃς ποιοῦσι διὰ τὴν ἀσέβειαν ἑαυτῶν συκοφαντίας, οὐχ ὑπέγραψε ταῖς καθ᾽ ἡμῶν ἐπιβουλαῖς. Εἰ γὰρ καὶ τὰ ὕστερον διὰ τὰς πολλὰς ὑπὲρ μέτρον ἐπιφερομένας αὐτῷ πληγάς, καὶ συσκευὰς κατὰ τῶν συγγενῶν αὐτοῦ, εἷξεν αὐτοῖς πρὸς ὥραν, ὡς γέρων καὶ ἀσθενὴς τῷ σώματι· ὅμως τούτων ἡ πονηρία καὶ ἐκ τούτων δείκνυται, σπουδασάντων πανταχόθεν ἑαυτοὺς δεῖξαι μὴ εἶναι Χριστιανοὺς ἀληθῶς».
[5] ΕΥΘΥΜΙΟΣ ΕΛΕΥΘΕΡΙΑΔΗΣ, Οἱ κορυφαῖοι πρόμαχοι τοῦ Συμβόλου τῆς Νικαίας, Ἀθήναι 1962, σσ. 71-82 https://apostoliki-diakonia.gr/gr_main/catehism/theologia_zoi/themata.asp?cat=afier&NF=1&contents=contents_oikoumeniki_A.asp&main=Oikoumeniki&file=2.htm
[6] Σχ. βλ. ΕΥΘΥΜΙΟΣ ΕΛΕΥΘΕΡΙΑΔΗΣ, ἔνθ’ ἀνωτ. καί Η ΘΕΣΗ ΥΠΕΡ ΜΙΑΣ ΑΔΙΑΜΦΙΣΒΗΤΗΤΗΣ ΑΘΩΟΤΗΤΑΣ ΤΟΥ ΛΙΒΕΡΙΟΥ https://www.johnsanidopoulos.com/2017/08/saint-liberius-confessor-pope-of-rome.html καί Η ΘΕΣΗ ΥΠΕΡ ΤΗΣ ΑΘΩΟΤΗΤΑΣ ΤΟΥ ΛΙΒΕΡΙΟΥ ΣΤΗΝ ΚΑΘΟΛΙΚΗ ΕΓΚΥΚΛΟΠΑΙΔΕΙΑ https://www.newadvent.org/cathen/09217a.htm καί Η ΘΕΣΗ ΥΠΕΡ ΤΗΣ ΑΠΟΣΤΑΣΙΑΣ ΤΟΥ ΛΙΒΕΡΙΟΥ ΣΤΗΝ ΚΑΘΟΛΙΚΗ ΕΓΥΚΛΟΠΑΙΔΕΙΑ https://www.ecatholic2000.com/councils/untitled-24.shtml
[7] Ρωμ. 10, 10.
[8] ΝΙΚΗΦΟΡΟΣ ΘΕΟΤΟΚΗΣ, Κυριακοδρόμιον, τ. Α΄, ἐκδ. Ματθαίου Λαγγῆ, Ἀθήναι 1990, σ. 100.
[9] ΜΕΓΑΣ ΑΘΑΝΑΣΙΟΣ, Ἐπιστολή πρός Ρουφιανόν, ΕΠΕ 10, Πατερικαί ἐκδόσεις «Γρηγόριος ὁ Παλαμᾶς», Ἱερά Μητρόπολις Θεσσαλονίκης, Θεσσαλονίκη 1976, σσ. 322-325.
[10] ΟΣΙΟΣ ΝΙΚΟΔΗΜΟΣ ΑΓΙΟΡΕΙΤΗΣ, Πηδάλιον, ἐκδ. Β. Ρηγόπουλος, Θεσ/κη 2003, σ. 358.
[11] Ἀνακοίνωση καί Ὁμολογία Πίστεως τοῦ Μητροπολίτου πρ. Πάφου Τυχικοῦ, https://aktines.blogspot.com/2025/06/blog-post_435.html καί https://www.pemptousia.gr/2025/06/anakoinosi-kai-omologia-pisteos-tou-mitropolitou-pr-pafou-tychikou/ καί https://www.pemptousia.gr/wp-content/uploads/2025/06/Ανακοίνωση-και-Ομολογία-Μητροπολίτη-Πάφου-κ.-Τυχικού_45257848-29a7-4e00-9daf-7e1fd050aaa61_1016055e-066c-4908-aed2-6571e5431792-1.pdf καί https://aktines.blogspot.com/2025/06/blog-post_569.html