πρωτοπρεσβ. Ἄγγελος Ἀγγελακόπουλος
08-11-2026
Ἕνας ἀπό τούς ἁγίους Πατέρες τῆς Ὀρθόδοξης Ἐκκλησίας τοῦ Χριστοῦ, πού ἐξύμνησαν καί ἐκθείασαν τούς Παμμεγίστους Ταξιάρχες καί Ἀρχιστρατήγους Μιχαήλ καί Γαβριήλ, τήν σύναξη τῶν ὁποίων, καθώς καί τῶν λοιπῶν Αΰλων, Ἐπουρανίων, Δυνάμεων, Ἀσωμάτων ἐπιτελοῦμε σήμερα, ὑπῆρξε καί ὁ ὅσιος καί θεοφόρος πατήρ ἡμῶν Νικόδημος ὁ Ἁγιορείτης, τόν Ἐγκωμιαστικό Λόγο[1] τοῦ ὁποίου παραθέτουμε κατωτέρω σέ μετάφραση.
«Ἂν ἴσως, ἀγαπητοὶ μου Πατέρες καὶ ἀδελφοί, δινόταν σ’ ἐμὲνα τὸν ταπεινὸ τὸ χάρισμα αὐτό, τὸ νὰ ἀποκτήσω δηλαδὴ μία γλῶσσα ἀπὸ ἐκείνες, πού ἔχουν οἱ Ἄγγελοι, ὅπως λέγει ὁ Ἀπόστολος τοῦ Χριστοῦ Παῦλος, «ἐὰν ταῖς γλώσσαις τῶν Ἀγγέλων λαλῶ»[2], βέβαιο καὶ ἀκόλουθο ἦταν ὅτι μὲ τὴν ἀγγελικὴ αὐτὴ γλῶσσα θά μποροῦσα νὰ ἐγκωμιάσω κατ’ ἀξίαν τὸν Μιχαὴλ καὶ τὸν Γαβριήλ, τοὺς Ἀρχαγγέλους τοῦ Κυρίου· διότι, φυσικῷ τῷ τρόπῳ, κάθε ὅμοιο μὲ τὸ ὅμοιο πάλι μπορεῖ νὰ ἐπαινεθεῖ καὶ στοὺς ἄλλους νὰ παρασταθεῖ.
Ἂν ἴσως καὶ εἶχα μία ἀπὸ τίς πύρινες καὶ ἄυλες ἐκείνες γλώσσες, πού δόθηκαν στοὺς ἱεροὺς καὶ θείους Ἀποστόλους, πρεπόντως θά λαλοῦσα τὰ ὑπερφυσικὰ ἐγκώμια τῶν πυρίνων καὶ ἀΰλων Ἀρχιστρατήγων. Ἄνίσως – ἔστω τὸ ἐλάχιστο – εἶχα καθαρισμένη τὴν γλώσσα μου, ὅπως ὁ προφήτης Ἠσαΐας ἀπὸ τὴν Σεραφική ἐκείνη λαβίδα, ὑπῆρχε ἐλπὶδα ὅτι θά ἔλεγα κάτι ἄξιο τῆς μεγαλοπρέπειας τῶν Ταξιαρχῶν. Ἀλλά, ἐπειδὴ εἶμαι στερημένος ὅλων αὐτῶν τῶν καλῶν καὶ γλώσσα ἔχω, ὄχι ἀγγελική, ἀλλά ἀνθρώπινη˙ ὄχι πύρινη, ἀλλὰ πήλινη˙ ὄχι ἄυλη, ἀλλα ὑλικὴ˙ ὄχι καθαρή, ἀλλά ἀκάθαρτη˙ καὶ πρὸς τούτοις ὄχι ρητορικὴ καὶ εὐμέθοδη, ἀλλ’ ἀμαθὴ καὶ ἀμέθοδη, τί πρέπει νὰ προσμένετε; Τὸ νὰ ἀκούσετε δηλαδὴ κάποια λίγα καὶ εὐτελὴ γιά τούς ἱερούς Ἀρχαγγέλους.
Ἀφήνοντας, λοιπὸν, σ’ ἕνα μέρος τὸ νὰ ἐξετάσω ποιά εἶναι ἡ φύση τῶν Ἀρχαγγέλων, καὶ πότε δημιουργήθηκαν, καὶ πῶς καὶ ποῦ καὶ μέ ποιό τρόπο νοοῦν, καὶ πῶς μεταβαίνουν ἀπὸ τόπο σέ τόπο, καὶ τὰ ἄλλα ἀγγελοπρεπῆ τους ἰδιώματα, γιά τά ὁποία διδάσκουν οἱ Θεολόγοι, καὶ μάλιστα ἡ φιλάγγελη καὶ μεγαλόδοξη γλῶσσα τοῦ ἁγίου Διονυσίου τοῦ Ἀρεοπαγίτου, θά ἀποδείξω μόνο στὸ παρὸν ἐγκώμιο ὅτι ὁ θεῖος Μιχαὴλ καὶ ὁ ἱερὸς Γαβριὴλ στάθηκαν οἱ ἐξαίρετοι ὑπηρέτες τῶν ἐξαιρέτων ἐνεργειῶν καὶ ἔργων τοῦ Παντοδυνάμου Θεοῦ! Καὶ προσέχετε, γιὰ νὰ τὸ καταλάβετε.
Δύο εἶναι, κατὰ τοὺς Θεολόγους, οἱ κυριώτερες ἐνέργειες καὶ τὰ ἐξαίρετα προσόντα καὶ ἰδιώματα τοῦ Ἁγίου Θεοῦ. Τὸ ἕνα ἡ δικαιοσύνη, ἡ ὁποία ὀνομάζεται καὶ ἀπονομία καὶ κρίση, καὶ τὸ ἄλλο ἡ ἀγαθότητα, ἡ ὁποία ὀνομάζεται καὶ χρηστότητα καὶ εὐσπλαχνία καὶ ἔλεος, γιά τά ὁποία λέγει ὁ προφητάναξ Δαβίδ˙ «ἔλεον καὶ κρίσιν ἄσομαί σοι, Κύριε»[3]. Μὲ τὴν δικαιοσύνη ὁ Θεὸς κρίνει καὶ παιδεύει τοὺς ἀνθρώπους, ὅταν ἁμαρτάνουν καὶ δὲν φυλάττουν τίς ἐντολές Του, καὶ μὲ τὴν ἀγαθότητα πάλι τοὺς ἐλεεῖ καὶ εὐσπλαγχνίζεται.
Τώρα, ὁ Ἀρχάγγελος Μιχαὴλ φαίνεται νὰ εἶναι ὁ ἐξαίρετος Ἄγγελος τῆς δικαιοσύνης τοῦ Θεοῦ, διότι αὐτὸν βλέπουμε νὰ μεταχειρίζεται ὑπηρέτη στὸ νὰ παιδεύει μὲν καὶ νὰ σωφρονίζει τοὺς κακούς, νὰ φυλάττει δὲ καὶ νὰ ὑπερασπίζεται τοὺς καλοὺς, καθὼς αὐτό εἶναι φανερὸ καὶ ἀπὸ πολλὰ ἄλλα μέρη τῆς Θείας Γραφῆς καὶ μάλιστα ἀπὸ τὸν θάνατο μὲν, πού ἔδωσε ὁ Μιχαὴλ στὰ πρωτότοκα τῶν Αἰγυπτίων, διαφύλαξε δὲ καὶ ζωὴ στὰ πρωτότοκα τῶν Ἑβραίων.
Ὁ δὲ Ἀρχάγγελος Γαβριὴλ φαίνεται νὰ εἶναι ὁ ἐξαίρετος Ἄγγελος τῆς ἀγαθότητας καὶ εὐσπλαχνίας τοῦ Θεοῦ, διότι αὐτὸν βλέπουμε νὰ μεταχειρίζεται ὑπηρέτη, ὅταν ἔχει νὰ κάνει σέ κάποιους κάποια ἐξαίρετη εὐσπλαγχνία καὶ ἔλεος, καθὼς καὶ αὐτό ὁμοίως εἶναι φανερὸ καὶ ἀπὸ ἄλλα πολλά, μάλιστα δὲ ἀπὸ τὰ ἀγαθὰ εὐαγγέλια, πού ἔφερε στὸν κόσμο ὁ Γαβριήλ, τοῦ μεγάλου ἐλέους τῆς ἐλεύσεως τοῦ Χριστοῦ.
Τρία εἶναι τὰ ἐξαίρετα καὶ μεγαλύτερα ἔργα, πού ἔκανε ὁ Θεὸς. Πρῶτον, ἡ δημιουργία τοῦ νοητοῦ κόσμου˙ δεύτερον, ἡ δημιουργία τοῦ αἰσθητοῦ κόσμου˙ καὶ τρίτον ἡ ἔνσαρκη οἰκονομία τοῦ Θεοῦ Λόγου. Καὶ στὰ τρία αὐτά πρώτους καὶ ἐξαιρέτους ὑπηρέτες μεταχειρίζεται τὸν Μιχαὴλ καὶ τὸν Γαβριήλ. Δημιουργεῖ πρῶτον ὁ Θεὸς τὸν νοητὸ κόσμο ἀπό τό μὴ ὄν στὸ εἶναι, δηλ. τὸν ἐμπύρινο λεγόμενο οὐρανό, καὶ τὸν γεμίζει, σὰν ἀπὸ τόσα λαμπρότατα ἄστρα, ἀπὸ τὰ μυριάριθμα πλήθη τῶν ἀΰλων Ἀγγέλων, τὸν στολίζει ἀπὸ τίς τρεῖς τριαδικές Ἱεραρχίας˙ τῶν Θρόνων, Χερουβεὶμ καὶ Σεραφείμ· τῶν Κυριοτήτων, Δυνάμεων καὶ Ἐξουσιῶν˙ τῶν Ἀρχῶν, Ἀρχαγγέλων καὶ Ἀγγέλων. Καὶ πάνω σ’ ὅλα αὐτά τὰ ἐννέα τάγματα καθιστᾶ πρώτους ἡγεμόνες καὶ διδασκάλους τὸν Μιχαὴλ καὶ τὸν Γαβριὴλ.
Καὶ μέ ποιό τρόπο; Ἀκοῦστε! Ὁ Μιχαήλ, μὲ τὸ νὰ στάθηκε ευγνωμονέστατος δοῦλος τοῦ Θεοῦ Παντοκράτορος, ἔκανε νοητὸ πόλεμο στὸν Οὐρανὸ μὲ τὸν ἀποστάτη διάβολο καὶ τοὺς ἀγγέλους του, ὅταν ὑπερηφανεύθηκαν κατὰ τοῦ Θεοῦ τοῦ ζῶντος καὶ τούς γκρέμισε στὰ καταχθόνια τῆς γῆς, καθὼς εἶναι γραμμένο στὴν Ἱερὰ Ἀποκάλυψη˙ «Καὶ ἐγένετο πόλεμος ἐν τῷ οὐρανῷ. Ὁ Μιχαὴλ καὶ οἱ Ἄγγελοι αὐτοῦ ἐπολέμησαν μετὰ τοῦ δράκοντος… καὶ ἐβλήθη ὁ δράκων ὁ μέγας, ὁ ὄφις ὁ ἀρχαῖος, ὁ καλούμενος διάβολος καὶ ὁ σατανάς, ὁ πλανῶν τὴν οἰκουμένην ὅλην, ἐβλήθη εἰς τὴν γῆν, καὶ οἱ ἄγγελοι αὐτοῦ μετ’ αὐτοῦ ἐβλήθησαν»[4]. Γι’ αὐτό, ἐξ αἰτίας τῆς μεγάλης αὐτῆς ἀνδραγαθίας πού ἔκανε, κατέστη πρῶτος πάνω σέ ὅλα τὰ ἐννέα τάγματα τῶν Ἀγγέλων καὶ τοὺς δίδαξε νὰ φυλάττουν πρὸς τὸν Θεὸ εὐγνωμοσύνη, ὑπακοή, ταπείνωση καὶ διαμονὴ μαζί Του παντοτινὴ καὶ ἀχώριστη.
Ὁ δὲ Γαβριήλ, μὲ τὸ νὰ τοῦ ἐμπιστεύθηκε μόνο σ’ αὐτόν ἀπ’ ὅλους τοὺς ἄλλους Ἀγγέλους τὸ μυστήριο τῆς ἐνσάρκου οἰκονομίας, καθὼς λέγει ὁ θεῖος Χρυσόστομος καί μαζί μ’ αὐτόν καὶ οἱ μελωδοί στὸν Εὐαγγελισμὸ «σοί μόνῳ θαρρών τὸ μυστήριον»[5], καὶ ἔγινε ὁ πρῶτος καὶ ἐξαίρετος ὑπηρέτης του ἀπὸ τὴν ἀρχὴ ἕως τό τέλος, κατέστη καὶ ὁ πρῶτος ἡγεμόνας καὶ διδάσκαλος ὅλων τῶν ἀγγελικῶν ταγμάτων, ἕως καὶ αὐτῶν τῶν ἀνωτάτων Χερουβεὶμ καὶ Σεραφεὶμ, καὶ τοὺς δίδαξε ὅλους τοὺς ἀπόκρυφους λόγους καὶ τίς γνώσεις, πού μέσα στὸ βάθος τοῦ μυστηρίου αὐτοῦ σκεπάζονται. Καὶ ἂν ὁ Ἀπ. Παῦλος λέγει ὅτι διὰ μέσω τῆς Ἐκκλησίας γνωρίστηκε στίς Ἀρχές καὶ τίς Ἐξουσίες ἡ πολυποίκιλη σοφία τοῦ Θεοῦ, αὐτό πρέπει νὰ νοεῖται ὅτι ἔγινε διὰ τῆς μεσιτείας τοῦ θείου Γαβριὴλ, ὁ ὁποῖος, καθὼς ἔμαθε ἀμέσως ἀπό αὐτόν τόν σαρκωθέντα Λόγο καὶ τό συνυπάρχον μ’ Αὐτόν Ἅγιον Πνεῦμα τὴν πολυποίκιλη αὐτή σοφία – ἡ ὁποία εἶναι, κατὰ τὸν Νύσσης ἅγιο Γρηγόριο, τὸ νὰ νικήσει ὁ Θεὸς τὰ ἐνάντια μὲ τὰ ἐνάντια˙ τὴν ὑπερηφάνεια μὲ τὴν ταπείνωση˙ τὴν δόξα μὲ τὴν ἀτιμία˙ τὴν δύναμη μὲ τὴν ἀσθένεια˙ τὴν σοφία μὲ τὴν μωρία˙ – καὶ ἔτσι μετέδωσε τὴν πολυποίκιλη αὐτή σοφία καὶ σ’ ὅλες τίς τάξεις τῶν Ἀγγέλων, χωρὶς νὰ φθονήσει, λέγοντας σ’ αὐτές ἐκεῖνο τοῦ Σολομῶντος˙ «ἀδόλως ἔμαθον, ἀφθόνως μεταδίδωμι»[6], δηλ. «χωρίς δόλο ἔμαθα, χωρίς φθόνο μεταδίδω».
Ὅτι δὲ ὁ Γαβριὴλ στάθηκε πρῶτος σ’ ὅλα τὰ ἐννέα τάγματα καὶ ἀπό αὐτό εἶναι φανερὸ. Εἶναι κοινὴ δόξα τῆς Ἐκκλησίας καὶ μάλιστα καὶ τοῦ ὁσίου ἀββᾶ Ἰσαὰκ ὅτι ἀπὸ τὸν Χριστὸ λαμβάνουν κάθε φωτισμὸ ὅλες οἱ τάξεις τῶν Ἀγγέλων, ἀναβαίνοντας, κατὰ Παῦλο, πάνω ἀπό κάθε Ἀρχή καὶ Ἐξουσία καὶ Δύναμη καὶ κάθε ὄνομα, πού θά ὀνομαστεῖ στόν μέλλοντα αἰώνα. Ὁμοίως εἶναι κοινὴ δόξα ὅτι ἀπὸ τὴν Θεοτόκο, πού εἶναι ἀνωτέρα ἀσυγκρίτως τῶν Σεραφεὶμ, φωτίζονται ὅλες οἱ Ἀγγελικὲς τάξεις, ὅπως μάλιστα τό λέγει αὐτό ὁ Θεσσαλονίκης ἅγιος Γρηγόριος στόν πρῶτο λόγο στὰ Εἰσόδια καὶ στόν λόγο στὴν Κοίμηση τῆς Θεοτόκου. Ἐπειδὴ δὲ πλησιέστερος τοῦ Χριστοῦ καὶ τῆς Θεοτόκου δέν εἶναι ἄλλος ἀπὸ τὸν Γαβριήλ, λοιπὸν δι’ αὐτοῦ φωτίζονται ὅλες οἱ τάξεις τῶν Ἀγγέλων. Ἄν καὶ ὁ θεῖος Διονύσιος λέγει ὅτι πρώτη τάξη εἶναι ἡ τῶν Θρόνων καὶ ὀγδόη ἡ τῶν Ἀρχαγγέλων, ἀλλὰ αὐτό νοεῖται πρίν τήν ἐνανθρώπιση. Γιατί, μετὰ τὴν ἐνανθρώπιση ἀναστράφηκε ἡ τάξη, κατὰ τὸν ἅγιο Ἰσαὰκ, καὶ οἱ πρῶτοι ἔγιναν ἔσχατοι καὶ οἱ ἔσχατοι πρῶτοι.
Κι ἔτσι καὶ οἱ δύο μαζί Ἀρχάγγελοι, ὁ Μιχαὴλ καὶ ὁ Γαβριήλ, μὲ τὸ ἱερὸ αὐτὸ καὶ τελειοποιό μάθημα τῆς ἁγίας ταπεινώσεως, πού παρέδωσαν σ’ ὅλους τοὺς Ἀγγέλους, τοὺς τελείωσαν καὶ τοὺς ἔκαναν νὰ εἶναι, ὄχι μόνο δυσκίνητοι στὸ κακό, καθὼς ἦταν νωρίτερα, κατὰ τὸν Θεολόγο ἅγιο Γρηγόριο, ἀλλὰ καὶ παντελῶς ἀκίνητοι στὴν κακία καὶ ἄτρεπτοι, ὅπως λέγει ὁ μέγας τῆς Θεσσαλονίκης ἅγιος Γρηγόριος καὶ ὁ ἱερὸς Νικήτας, ὁ σχολιαστὴς τοῦ ἁγίου Γρηγορίου τοῦ Θεολόγου.
Δημιουργεῖ δεύτερον ὁ Θεὸς σέ ἔξι ἡμέρες τὸν αἰσθητὸ αὐτό κόσμο, στολίζει τὸν οὐρανὸ μὲ τὰ πολυποίκιλα ἄστρα καὶ τοὺς φωστήρες, καλλωπίζει τὴν γῆ μὲ τὰ διάφορα φυτὰ καὶ ζῶα, γεμίζει τὸν ἀέρα ἀπὸ τὰ γλυκύτατα κελαδήματα τῶν πετεινῶν, τελευταῖο δημιουργεῖ τὸν ἄνθρωπο καὶ τὸν βάζει στὸν Παράδεισο καὶ τὸν διορίζει νὰ φυλάξει τὴν ἀπ’ ὅλους γνωστή θεία Του ἐντολή. Ἀλλ’ ὁ ἄνθρωπος – ἀλλοίμονο! – γίνεται παραβάτης τῆς ἐντολῆς καὶ ἐξορίζεται ἀπὸ τὸν Παράδεισο τῆς τρυφῆς σ’ αὐτήν τὴν πολύδακρυ γῆ. Κι ἐδῶ πάλι μεταχειρίζεται ὁ Θεὸς τὸν Μιχαὴλ καὶ τὸν Γαβριήλ, ἐξαίρετους ὑπηρέτες τῆς προνοίας καὶ κρίσεως, πού ἔδειξε στὸν ἄνθρωπο, σέ διάστημα πεντέμισυ χιλιάδων (5.500) χρόνων. Γι’ αὐτό ὁ μὲν θεῖος Μιχαήλ, μόλις ἐξωρίστηκε ὁ Ἀδάμ, συμπόνεσε τὴν συμφορὰ του καὶ τὸν δίδαξε – ἐπειδή ἦταν ἄπειρος ἀκόμη – πῶς νὰ γεωργεῖ τὴν γῆ, πῶς νὰ σπέρνει, πῶς νὰ θερίζει καὶ ἁπλῶς πῶς νὰ κυβερνᾶ τὴν πολύμοχθή του ζωὴ ἀπὸ τροφὴ ἕως ἐνδύματα, καθὼς εἶναι γνώμη μερικῶν ἱεροδιδασκάλων τῆς Ἐκκλησίας. Αὐτὸς ὁ ἴδιος ὁ Μιχαὴλ δὲν ἔλειπε ἀπὸ τὸ νὰ προνοεῖται καὶ νὰ διαφυλάττει ὅλους τοὺς πρὸ Νόμου Προπάτορες˙ τὸν Σήθ, τὸν Ἐνώς, τὸν Ἐνώχ, τὸν Νῶε, τὸν Ἀβραάμ, τὸν Ἰσαάκ, τὸν Ἰακὼβ καὶ τοὺς δώδεκα Πατριάρχες. Τώρα μὲν ὁδηγώντας τους στὴν ἐπίγνωση τοῦ μόνου ἀληθινοῦ Θεοῦ, τώρα δὲ παιδεύοντας καὶ τιμωρώντας ὅλους ἐκείνους, πού τοῦ ἐναντιώνονταν. Αὐτὸς στάθηκε ὁ παιδαγωγὸς καὶ δημαγωγὸς ὅλου τοῦ Ἰσραηλιτικοῦ λαοῦ, προπορευόμενος καὶ συμπορευόμενος μ’ αὐτόν, νικώντας τὰ ἀλλόφυλα ἔθνη, πού τὸν πολεμοῦσαν καὶ ὁδηγῶντας τους στὴν γῆ τῆς ἐπαγγελίας.
Κι ἐδῶ εἶναι ἄξιο νὰ θαυμάσουμε τὴν μεγαλειότητα τοῦ θείου Μιχαὴλ. Διότι, τὰ μὲν ἔθνη τὰ διαμοιράστηκαν οἱ Ἄγγελοι καὶ ἐπιστατοῦσε ἕνας σ’ ἕνα ἔθνος καὶ ἄλλος σέ ἄλλο. Τὸν δὲ Ἰσραηλιτικὸ λαὸ δὲν τόν πῆρε Ἄγγελος στὴν μερίδα του, ἀλλ’ αὐτὸς ὁ ἴδιος ὁ Θεός, καθὼς λέγει ὁ προφήτης Μωυσῆς στὴν ὠδὴ˙ «Ἔστησε ὅρια ἐθνῶν κατὰ ἀριθμὸν Ἀγγέλων Θεοῦ, καὶ ἐγεννήθη μερὶς Κυρίου λαὸς αὐτὸν Ἰακὼβ»[7], δηλ. «καθόρισε καί τά σύνορα τῶν ἐθνῶν, σύμφωνα μέ τόν ἀριθμό τῶν ἀγγέλων, πού θά ἦταν οἱ φύλακές τους. Ὁ Ἰακώβ, ὅμως, οἱ Ἰσραηλίτες, πού προῆλθαν ἀπ’ αὐτόν, ἔγιναν τό ἰδιαίτερο μερίδιο τοῦ Κυρίου». Κι ὅμως, αὐτὸς ὁ Θεὸς λέγει πολλές φορές στὸν Μωυσῆ ὅτι, ἀντὶ ἑαυτοῦ θά δώσει ἐπιστάτη στὸν Ἰσραὴλ τὸν Ἄγγελό Του, δηλ. τὸν θείο Μιχαήλ, καθὼς ἐρμηνεύουν οἱ διδάσκαλοι. Γι’ αὐτό καὶ ὁ Ἀρεοπαγίτης ἅγιος Διονύσιος λέγει ὅτι ἡ θεολογία ὀνομάζει τόν Μιχαήλ ἄρχοντα τοῦ λαοῦ τῶν Ἰουδαίων. Βλέπετε προνόμια; Βλέπετε πῶς ὁ Μιχαὴλ στάθηκε ὁ ἀόρατος μεσίτης καὶ διάκονος, διὰ μέσου τοῦ ὁποίου ἔδωσε ὁ Θεὸς τὸν Νόμο στὸν Μωυσῆ στό ὄρος τοῦ Σινᾶ; Διότι, ἂν ὁ νόμος δόθηκε διὰ τῶν ἄλλων Ἀγγέλων, ὅπως λέγει ὁ Ἀπ. Παῦλος˙ «εἰ γάρ ὁ δι’ Ἀγγέλων λαληθεὶς λόγος»[8], δηλ. «Διότι, ἐάν ὁ παλαιός νόμος, πού λέχθηκε στόν Μωϋσῆ διά μέσου τῶν Ἀγγέλων»,καὶ πάλι˙ «τί οὖν ὁ νόμος;… διαταγείς δι’ Ἀγγέλων ἐν χειρί μεσίτου»[9], δηλ. «Καί λοιπόν, γιατί τότε δόθηκε ὁ νόμος;… Ὁ δέ νόμος κοινοποιήθηκε μέ διαταγές διά μέσου τῶν Ἀγγέλων καί δόθηκε μέ τό χέρι τοῦ Μωϋσέως, ὡς μεσίτη»,πόσο μᾶλλον δόθηκε διὰ τοῦ Ἀρχαγγέλου τους Μιχαήλ;
Ὁ δὲ θεῖος Γαβριὴλ δὲν ἔλειπε κι αὐτὸς τώρα μὲν νὰ εὐαγγελίζεται τὰ χαροποιὰ μηνύματα τῆς γεννήσεως πολλῶν στείρων πρὸ νόμου καὶ μετὰ τὸν νόμο, τώρα δὲ νὰ σαφηνίζει στοὺς Προφήτες τίς ἀποκαλύψεις καὶ τά ὁράματα, πού ἔβλεπαν καὶ μ’ ὅλ’ αὐτά νὰ τοὺς ὁδηγεῖ στὴν πίστη τοῦ Μεσσία, πού θά ἐρχόταν, καθὼς καὶ ὀνομαστικά φέρεται ὁ Γαβριὴλ στὴν Θεία Γραφή ὅτι συνέστησε φανερότατα στὸν προφήτη Δανιὴλ, ὄχι μόνο πὼς πρόκειται νά γεννηθεῖ καὶ νὰ σταυρωθεῖ ὁ Χριστός, ἀλλὰ καὶ σέ πόσα χρόνια πρόκειται αὐτά νὰ γίνουν.
Καὶ οἱ δύο μαζί Ἀρχάγγελοι φαίνονται φανερώς ἑνωμένοι στὴν προφητεία τοῦ Δανιήλ, πού διαβάζεται τό ἀπόγευμα καί ἔχει ὡς ἐξῆς : ὁ προφήτης Δανιὴλ νήστευσε εἴκοσι μία (21) ἡμέρες στὴν Βαβυλώνα, καὶ παρακαλεῖ τὸν Θεὸ, γιὰ νὰ ἐλευθερώσει τοὺς Ἑβραίους ἀπὸ τὴν αἰχμαλωσία τῶν Περσῶν καὶ τῶν Βαβυλωνίων. Ὁ Ἀρχάγγελος Γαβριὴλ προσέφερε τήν δέηση τοῦ Δανιὴλ μπροστά στόν Θεό. Ὁ δὲ Ἄγγελος, πού ἦταν ἄρχοντας σ’ ἐκεῖνα τὰ ἔθνη, ἀντιστεκόταν καὶ ἐμπόδιζε τὴν ἐλευθερία τῶν Ἑβραίων – ὄχι μὲ κακὸ σκοπό, ἀλλὰ διότι πολλοὶ ἀπὸ τοὺς εἰδωλολάτρες, συναναστρεφόμενοι μὲ τοὺς Ἑβραίους, πίστευαν στὸν ἀληθινό Θεό, καθὼς ἑρμηνεύει ὁ ὅσιος Ἱερώνυμος· ἴσως δὲ ἐμπόδιζε καὶ διότι δὲν ἀποκαλύφτηκε ἀπό τόν Θεό ἡ ἐλευθερία τῶν Ἑβραίων – ἀλλά, ὁ ἄρχων Μιχαὴλ ἦρθε καὶ βοήθησε τὸν Γαβριὴλ κι ἔτσι μέ τούς δύο Ἀγγέλους ἐλευθερώθηκαν οἱ Ἰουδαῖοι.
Τέλος πάντων, ἦρθε τὸ πλήρωμα τοῦ χρόνου, ὅταν ἐπρόκειτο νὰ ἔρθει στὸν κόσμο ὁ Υἱὸς τοῦ Θεοῦ, γιὰ νὰ τελειώσει τὸ μέγα καὶ ἐξαίρετο ἔργο τῆς σωτηρίας τῶν ἀνθρώπων. Κι ἐδῶ πάλι ἐξαίρετους ὑπηρέτες Του μεταχειρίζεται τοὺς δύο Ἀρχαγγέλους, μὲ αὐτήν, ὅμως, τὴν διαφορὰ˙ ὅτι ὁ Γαβριὴλ γίνεται πρῶτος καὶ ὁ Μιχαὴλ δεύτερος. Διότι, ἔπρεπε ὁ Γαβριήλ, ὁ ὁποῖος σημαίνει «Θεὸς καὶ ἄνθρωπος», κατὰ τὸν ἅγιο Πρόκλο, νὰ γίνει καὶ πρῶτος λειτουργὸς τοῦ Θεανθρώπου Λόγου. Γι’ αὐτό, μόνο σ’ αὐτὸν τόν θεοειδέστατο Γαβριὴλ ἀποκαλύπτεται τὸ μυστήριο αὐτο, ὅπως εἴπαμε. Αὐτὸς ἀποστέλλεται πρὸς τὴν Παντοβασίλισσα καὶ Ἀειπάρθενο Μαριάμ καὶ τῆς φέρνει τὰ εὐαγγέλια τῆς χαρᾶς, λέγοντας σ’ αὐτὴν τὸν κοσμοσωτήριο ἀσπασμό, τὸ «Χαῖρε Κεχαριτωμένη, ὁ Κύριος μετὰ σοῦ»[10], δηλ. «χαῖρε ἐσύ, πού ἔχεις τήν Χάρι τοῦ Θεοῦ· ὁ Κυριος εἶναι μαζί σου». Αὐτὸς ὁ ἴδιος ὁ Γαβριὴλ εὐαγγελίζεται στοὺς ποιμένες τὰ χαρμόσυνα γενέθλια τοῦ σαρκωθέντος Δεσπότου˙ ὁδηγεῖ μέ ἀστέρι τοὺς μάγους, μηνύει στό ὄνειρο τὸν Ἰωσὴφ νὰ κατεβεῖ στήν Αἴγυπτο καὶ ἀπό ἐκεῖ πάλι νὰ ἀνεβεῖ στήν γῆ Ἰσραήλ˙ εὐαγγελίζεται στίς Μυροφόρες τὴν Ἀνάσταση τοῦ Σωτῆρος, καὶ στήν Ἀνάληψη, ἀφοῦ κατέβηκε, προλέγει στοὺς Ἀποστόλους τὴν δεύτερη ἔλευση τοῦ ἀναληφθέντος Χριστοῦ.
Ὁμοίως καὶ ὁ θεῖος Μιχαὴλ, θέλουν κάποιοι ὅτι αὐτὸς νὰ ἦταν ὁ Ἄγγελος, πού ἐνίσχυσε καὶ δυνάμωσε τὸν Ἰησοῦ, πού ἀγωνιοῦσε γιὰ τὸ πάθος, ὅπως λέγει ὁ ἱερὸς Λουκᾶς˙ «ὤφθη δέ αὐτῷ ἄγγελος ἀπ’ οὐρανοῦ ἐνισχύων αὐτὸν»[11], δηλ. «παρουσιάστηκε δέ σ’ Αὐτόν ἄγγελος ἀπό τόν οὐρανό, ὁ ὁποῖος Τόν ἐνίσχυε», συμπεραίνοντας αὐτό ἀπὸ τὴν ὀνομασία του, ἐπειδὴ «Μιχαὴλ» θὰ πεῖ «δύναμη Θεοῦ»· δύναμη δὲ καὶ ἰσχὺς εἶναι τὸ ἴδιο. Αὐτὸς μαζί μέ τόν Γαβριὴλ εύηγγέλισε τὴν Ἀνάσταση στίς Μυροφόρες, ὅπως λέγει ὁ Δαμασκηνὸς ὅσιος Ἰωάννης στὸν κανόνα τῶν Ἀρχαγγέλων. Αὐτὸς μαζί μέ τόν Γαβριὴλ προεῖπε στοὺς Μαθητές τὴν ἔλευση τοῦ ἀναληφθέντος Χριστοῦ. Αὐτὸς λένε ὅτι λύτρωσε τὸν Ἀπ. Πέτρο ἀπὸ τὴν φυλακὴ καὶ πάταξε τὸν Ἡρώδη καὶ ἔγινε σκωληκόβρωτος.
Εἴδατε τώρα πῶς ὁ Μιχαὴλ καὶ ὁ Γαβριὴλ στάθησαν οἱ δύο ἐξαίρετοι ὑπηρέτες τῶν ἐξαιρέτων ἐνεργειῶν καὶ ἔργων τοῦ Θεοῦ, καθὼς ἦταν ἡ πρότασή μας;
Καὶ λοιπὸν, ὁ Μιχαὴλ καὶ ὁ Γαβριὴλ εἶναι οἱ δύο φωτεινότατοι ὀφθαλμοὶ τοῦ παντεπόπτου Θεοῦ, μὲ τοὺς ὁποίους βλέπει καὶ φωτίζει ὅλο τὸν ὁρατὸ καὶ ἀόρατο κόσμο. Μιχαὴλ καὶ Γαβριὴλ εἶναι τά δύο κραταιότατα χέρια τοῦ Παντοκράτορος, μὲ τὰ ὁποία διοικεῖ ὅλα τὰ πάντα, οὐράνια καὶ ἐπίγεια. Μιχαὴλ καὶ Γαβριὴλ εἶναι τά δύο ταχύτατα καὶ μυριόπτερα πόδια τοῦ πανταχοῦ παρόντος Κυρίου, μὲ τά ὁποία περιέρχεται καὶ περπατᾶ, ὄχι μόνο τὴν οἰκουμένη ὅλη, ἀλλ’ ἕως καὶ αὐτές τίς ἄυλες ψυχές τῶν ἀνθρώπων, ἕως καὶ αὐτές τίς σκοτεινότατες ἀβύσσους. Γι’ αὐτό σέ μιά στιγμὴ τούς βλέπεις νὰ βρίσκονται στὸ ἕνα ἄκρο τοῦ κόσμου, καὶ τὴν ἄλλη στιγμὴ νὰ βρίσκονται στὸ ἄλλο ἄκρο˙ τώρα νὰ θαυματουργοῦν στὴν στεριὰ καὶ τώρα νὰ ἁρπάζουν ἀπὸ τὰ βάθη τῆς ἀβύσσου αὐτοὺς, πού καταβυθίστηκαν.
Μιχαήλ, ὁ Ἄγγελος τοῦ θείου φόβου˙ Γαβριήλ, ὁ Ἄγγελος τῆς θείας χαρᾶς.
Μιχαήλ, ἡ παιδευτικὴ δεξιὰ τοῦ Δικαίου˙ Γαβριήλ, ἡ ἐλεημονητική δεξιὰ τοῦ Φιλανθρώπου.
Μιχαήλ, ὁ ἐπὶ τῶν δυνάμεων˙ Γαβριήλ, ὁ ἐξ ἀπορρήτων.
Μιχαήλ, τὸ βλοσυρὸ μάτι τοῦ Κριτοῦ˙ Γαβριήλ, τὸ ἥμερο βλέμμα τοῦ Προνοητοῦ.
Μιχαήλ, οἱ φοβερές φωνές καὶ βροντές καὶ ἀστραπές καὶ σάλπιγγες τῆς καταβάσεως τοῦ Θεοῦ στό ὄρος Σινᾶ˙ Γαβριήλ, οἱ γαλήνιες αὔρες, οἱ ἥμεροι ἀσπασμοί, τὰ ἱλαρὰ φῶτα καὶ οἱ ἀθόρυβες στόν πόκο ἐρχόμενες σταγόνες τῆς καταβάσεως τοῦ Θεοῦ Λόγου στὴν κοιλιά τῆς Μαριάμ.
Μιχαήλ, ὁ ἔξοχος διάκονος τοῦ Παλαιοῦ Νόμου˙ Γαβριήλ, ὁ ἐκλεκτὸς ὑπηρέτης τῆς νέας χάριτος τοῦ Εὐαγγελίου.
Ὁ Μιχαὴλ εἶχε λόγο τῆς εἰσαγωγικῆς πράξεως, διότι ὑπηρετεῖ στὸ Νόμο, ὁ ὁποῖος, κατὰ τόν Ἀπ. Παῦλο, «παιδαγωγὸς ἡμῶν γέγονεν εἰς Χριστόν»[12], δηλ. «ἔγινε παιδαγωγός μας στόν Χριστό». Ὁ Γαβριὴλ εἶχε λόγο τελειωτικῆς θεωρίας, διότι ὑπηρέτησε στὸ μυστήριο τοῦ Χριστοῦ, ὁ Ὁποῖος ἦταν τὸ τέλος τοῦ Νόμου καὶ τὸ συμπέρασμα.
Ὁ Μιχαὴλ ἦταν ἀρχὴ καὶ ὁ Γαβριὴλ τέλος.
Ὁ Μιχαὴλ προπαιδευτής καὶ ὁ Γαβριὴλ τελειωτής.
Ὁ Μιχαὴλ Ἄλφα καὶ ὁ Γαβριὴλ Ὠμέγα.
Ἀλλὰ, δὲν ἦταν ἐνάντιοι ἢ ἀσύμφωνοι μεταξὺ τους, μὴ γένοιτο! Ἀλλ’ ὅπως οὔτε πράξη ὑπάρχει χωρὶς τὴν θεωρία, οὔτε ἡ θεωρία χωρὶς τὴν πράξη, κατὰ τοὺς Πατέρες, ἔτσι οὔτε ὁ Μιχαὴλ ὑπάρχει χωρὶς τὸν Γαβριὴλ, οὔτε ὁ Γαβριὴλ χωρὶς τὸν Μιχαήλ. Καθὼς ὁ Νόμος περιέχεται στό Εὐαγγέλιο καὶ τὸ Εὐαγγέλιο στό Νόμο, ἔτσι στόν Μιχαὴλ βρίσκεται ὁ Γαβριὴλ καὶ στόν Γαβριὴλ βρίσκεται ὁ Μιχαὴλ καὶ ὁ ἕνας μὲ τὸν ἄλλον εἶναι ἑνωμένοι περισσότερο ἀπ’ ὅσο εἶναι ἡ ψυχὴ μὲ τὸ σῶμα. Γι’ αὐτό, ὅπου ὁ Μιχαὴλ, ἐκεῖ καὶ ὁ Γαβριὴλ˙ καὶ ὅπου ὁ Γαβριὴλ, ἐκεῖ καὶ ὁ Μιχαήλ. Πάντοτε καὶ πανταχοῦ οἱ δύο ἀχώριστοι. Ἀχώριστοι στὸν Οὐρανό, ἀχώριστοι στὴν Παλαιὰ Διαθήκη, ἀχώριστοι στὴν Νέα. Καὶ στίς θαυματουργίες ἀχώριστοι. Καὶ ἂν ὁ Μιχαὴλ παιδεύει τοὺς κακούς, τοὺς παιδεύει πρὸς σωφρονισμό, γιὰ νὰ φοβοῦνται τὴν δύναμη καὶ τήν μεγαλειότητα τοῦ Θεοῦ καὶ νά μὴ τήν καταφρονοῦν ἀπὸ τὴν πολλή Του ἀγαθότητα. Καὶ ἂν ὁ Γαβριὴλ πάλι τοὺς εὐσπλαγχνίζεται, αὐτό τὸ κάνει, γιὰ νὰ ἐλπίζουν καὶ νά μὴν ἔλθουν σέ ἀπελπισία ἀπὸ τὸν πολὺ φόβο.
Καὶ οἱ δύο μαζί ἕνα σκοπὸ ἔχουν˙ τὴν σωτηρία τῶν ἀνθρώπων καὶ τὸ νὰ ἐκπληρώσουν τὸ πανάγαθο θέλημα τοῦ Θεοῦ, ἐπειδή εἶναι ἀγαθοὶ Του Ἀγαθάγγελοι. Δὲν ὑπάρχει ἀνάμεσα στοὺς δύο Ἀρχαγγέλους κανένας πρῶτος, ὄχι! Διότι, ἡ ὑπερβάλλουσα ἀγάπη, πού ἔχουν, τοὺς ἀναγκάζει νὰ γίνεται ὁ ἕνας γιά τὸν ἄλλον δεύτερος. Δὲν ὑπάρχει ἀνάμεσά τους δεύτερος, διότι ἡ ἴση ἀρχαγγελικὴ ἀξία, πού ἔχουν, τοὺς θέλει νὰ εἶναι ὁ καθένας πρῶτος. Ὥστε καὶ οἱ δύο εἶναι καὶ οἱ πρῶτοι, καὶ οἱ δύο εἶναι καὶ οἱ δεύτεροι.
Καὶ ποιοί ἄλλοι εἶναι οἱ δύο λαμπρότατοι φωστῆρες, μὲ τοὺς ὁποίους στόλισε ὁ Θεὸς τὸν ἐμπύρινο οὐρανὸ τοῦ ἀγγελικοῦ διακόσμου, ἴσοι στὸ μέγεθος, ἴσοι στὴν ἀξία, ἴσοι στὴν λαμπρότητα, ἴσοι στὴν ταχύτητα, παρὰ οἱ δύο Ἀρχάγγελοι; Ποιοί ἄλλοι εἶναι οἱ δύο οὐράνιοι πόλοι, ὁ ἀρκτικὸς καὶ ὁ ἀνταρκτικός, ὁ βόρειος καὶ ὁ νότιος, πάνω στοὺς ὁποίους κυκλογυρίζει ὁ Θεὸς τὸ νοητὸ στερέωμα τῆς Ἐκκλησίας, παρὰ οἱ δύο Ἀρχάγγελοι;
Ποιοί ἄλλοι εἶναι οἱ δύο ἐκεῖνοι περιφανεῖς στύλοι, τοὺς ὁποίους ἔστησε ὁ Σολομὼν μπροστά στόν οἴκο Κυρίου˙ «καὶ Σολομὼν ἐποίησε δύο στύλους ἔμπροσθεν τοῦ οἴκου»[13], παρά οἱ δύο Ἀρχάγγελοι, τοὺς ὁποίους ἔστησε ὁ εἰρηνικὸς «Σολομὼν» Χριστὸς μπροστά στόν ἄνω καὶ κάτω κόσμο, γιὰ νὰ τοὺς βλέπουν ὅλοι οἱ εἰσερχόμενοι καὶ νὰ θαυμάζουν τὴν μεγαλειότητά τους καὶ νὰ ἐπικαλοῦνται τὴν βοήθειά τους, τῆς ὁποίας ἐπειδή ἔχουμε πολλή ἀνάγκη, διόρισε ἡ Ἐκκλησία νὰ τελεῖται ἡ Σύναξη τῶν Ἀρχαγγέλων κάθε Δευτέρα;
Καὶ λοιπόν, ἂν, κατὰ τοὺς Θεολόγους, οἱ Θρόνοι κρίνουν, τὰ Σεραφεὶμ μᾶς θερμαίνουν, τὰ Χερουβεὶμ μᾶς σοφίζουν, οἱ Κυριότητες κελεύουν, οἱ Δυνάμεις ἐνεργοῦν, οἱ Ἐξουσίαι διατηροῦν, οἱ Ἀρχές ἐθναρχοῦν, οἱ Ἀρχάγγελοι διοικοῦν τὰ τῆς πίστεως καὶ οἱ Ἄγγελοι λειτουργοῦν, ὅμως ὁ Μιχαὴλ καὶ ὁ Γαβριήλ, ἐπειδή εἶναι ταξιάρχες ὅλων αὐτῶν, περισσότερο μᾶς κρίνουν, μᾶς θερμαίνουν καὶ μᾶς σοφίζουν, περισσότερο μᾶς κελεύουν, μᾶς ἐνεργοῦν καὶ μᾶς διατηροῦν, περισσότερο ἐθναρχοῦν, διοικοῦν τὴν πίστη καὶ μᾶς λειτουργοῦν.
Κι ἄν, κατὰ τὸν ἅγιο Νικήτα, οἱ ἀνώτερες τρεῖς τάξεις τῶν Ἀγγέλων δοξολογοῦν ἀπαύστως τὴν Ἁγία Τριάδα μὲ τὸν ὕμνο «Γέλ, Γέλ», τό ὁποῖο σημαίνει «ἀνακυκλισμός» (καὶ «ἀνακάλυψη», κατὰ τὸν κρυφιομύστη ἅγιο Διονύσιο) καὶ οἱ μεσαῖες τρεῖς τάξεις μὲ τὸ «Ἅγιος, Ἅγιος, Ἅγιος», καὶ οἱ ὕστερες τρεῖς τάξεις μὲ τὸ «Ἀλληλούια», ἀλλὰ αὐτῆς τῆς ἀκατάπαυστης δοξολογίας προεξάρχοντες καὶ συμμελωδοί καὶ συνθεολογοῦντες εἶναι ὁ Μιχαὴλ καὶ ὁ Γαβριήλ.
Κατὰ ἀλήθειαν ἀπορῶ, ἀδελφοί, καὶ δὲν ξέρω τί νὰ πῶ γιά τούς θαυμαστούς Ἀρχαγγέλους! Βλέπω εἰκονισμένο τὸν θειότατο Μιχαήλ, ὅλο φοβερὸ στὸ εἶδος, ὅλο ἀστραπόμορφο στὴν ὄψη, ὅλο ἀρματωμένο στὰ χέρια, καὶ ἀπὸ τὸν φόβο μου καθηλώνονται, κατὰ τὸν Προφήτη, οἱ σάρκες μου, ἀφήνω τὸν κόσμο καὶ μελετῶ τὴν ὥρα, πού θὰ πεθάνω. Βλέπω καὶ τὸν θείο Γαβριήλ, ὅλο ἡμερότατα στὸ εἶδος, ὅλο χαριέστατο στὴν θέα, ὅλο γαληνότατο σ’ ὅλα τὰ μέλη, καὶ παρευθὺς λησμονῶ τὸν θάνατο, λησμονῶ τὸν φόβο, καὶ γίνομαι ὅλος ἐνθουσιασμένος ἀπὸ τὴν χαρὰ καὶ τὴν ἡδονὴ. Στοχάζομαι ἀπὸ τὸ ἕνα μέρος τὰ φοβερὰ θαυμάσια τοῦ Μιχαήλ, ἐδῶ νὰ θερίζει μὲ τό σπαθί του χιλιάδες ἀνθρώπων, ἐκεῖ νὰ ἀνασπᾶ ἀνελεήμονες ψυχές ἁμαρτωλῶν, καὶ γεμίζω φόβο καὶ διελιάζω τὴν δίκαιη κρίση τοῦ Θεοῦ, καὶ παρά λίγο ἀπογινώσκομαι. Στοχάζομαι ἀπὸ τὸ ἄλλο μέρος καὶ τὰ κοσμοχαρμόσυνα εὐαγγέλια τοῦ ὡραιοτάτου Γαβριήλ, καὶ γεμίζω ὅλος ἀπὸ ἐλπίδες, καὶ ἐννοῶ τήν φιλανθρωπία τοῦ Κριτοῦ, καὶ παρά λίγο μπαίνω μέσα στήν Βασιλεία τῶν Οὐρανῶν.
Βλέπω καὶ τοὺς δύο Ἀρχαγγέλους μαζί, καὶ μοῦ φαίνεται ὅτι βλέπω τοὺς δύο ἐκείνους οὐρανομήκεις στύλους, πού ὁδηγοῦν τοὺς Ἰσραηλίτες στὴν κάτω Ἱερουσαλήμ, τὸν Μιχαὴλ σὰν τὸν στύλο τοῦ πυρὸς καὶ τὸν Γαβριὴλ σὰν τὸν στύλο τῆς νεφέλης, οἱ ὁποῖοι ὁδηγοῦν συμφώνως τοὺς Χριστιανοὺς στὴν ἄνω Ἱερουσαλήμ, τὴν ἐπουράνια πόλη.
Τί νὰ πολυλογῶ, ἀδελφοί; Θέλετε νὰ πῶ γιά τούς Ἀρχαγγέλους ἕνα μεγάλο, ἀλλὰ ἁρμόδιο νόημα;
Οἱ δύο Ἀρχάγγελοι εἶναι εἰκόνα τῶν δύο φύσεων τοῦ Χριστοῦ, τῆς Θεότητος, λέγω, καὶ ἀνθρωπότητος. Ὁ Μιχαὴλ εἶναι εἰκόνα τῆς Θεότητος, διότι στάθηκε ἔνδικος ὑπερασπιστής της, καὶ ὁ Γαβριὴλ τῆς ἀνθρωπότητος, διότι στάθηκε ὑπηρέτης καὶ εὐαγγελιστής της.
Νὰ πῶ καί ἀκόμη μεγαλύτερο; Ὁ Μιχαὴλ καὶ ὁ Γαβριὴλ ἔχουν ἀναλογία μὲ τὸν ἐνυπόστατο Λόγο τοῦ Πατρὸς καὶ μὲ τὸ Πανάγιον Πνεῦμα Του. Ὁ Μιχαὴλ ὁμοιάζει τρόπον τινὰ μὲ τὸν ἐνυπόστατο Λόγο, διότι, καθὼς δι’ αὐτοῦ ὁ Πατὴρ διέκρινε καὶ διεχώρισε ὅλα τὰ ὄντα καὶ ἀπέδωσε στὸ καθένα ἐκεῖνο τὸ εἶδος καὶ τὴν εἰκόνα, πού τοῦ ἔπρεπε, ἔτσι μέ τόν θεῖο Μιχαήλ, ἐπειδή εἶναι Ἄγγελος τῆς δικαιοσύνης, διέκρινε τοὺς καλοὺς ἀπὸ τοὺς κακούς, ὅσο Ἀγγέλους, τόσο καὶ ἀνθρώπους, καὶ ἀπέδωσε στὸν καθένα τὸ δίκαιο, πού τοῦ ἔπρεπε. Ὁ δὲ Γαβριὴλ ὁμοιάζει μὲ τὸ Ἅγιον Πνεῦμα, διότι καθὼς μ’ αὐτό ὁ Πατὴρ τελείωσε τὴν πλάση τοῦ κόσμου, ἔτσι μέ τά εὐαγγέλια τοῦ Γαβριὴλ τελείωσε τὴν ἀνάπλαση τοῦ κόσμου. Ὦ δόξες! Ὦ λαμπρότητες, ὦ μεγαλεῖα τῶν Ἀρχαγγέλων!
Καὶ λοιπὸν, δὲν σὲ φοβόμαστε, διάβολε! Ὄχι, δὲν σὲ φοβόμαστε. Δὲν δειλιάζουμε πλέον στίς ἐπιβουλές σου. Δὲν βάζουμε στὸ νοῦ μας τοὺς λυπηροὺς λογισμοὺς, πού μᾶς προσβάλλεις. Καταφρονοῦμε ὡς βέλη νηπίων τὰ βέλη καὶ τὰ τόξα σου. Γιατί, ἔχουμε βοηθοὺς καὶ ἄγρυπνους φύλακές μας τοὺς δύο μεγίστους Ἀρχαγγέλους. Ἔχουμε τὸν ἡλιόμορφο Μιχαήλ, ὁ ὁποῖος σὲ κατεκρήμνισε ἀπὸ τοὺς οὐρανοὺς στὰ καταχθόνια. Ἔχουμε τὸν ἱεροπρεπέστατο Γαβριήλ, ὁ ὁποῖος, μὲ τά εὐαγγέλια τῆς χαρᾶς του, διέλυσε ὡς ἀράχνη τὴν πρώτη λύπη καὶ κατάρα, πού προξένησες στὸ γένος μας. Ἔμαθες μὲ τὴν δοκιμή, ἀρχέκακε δράκε, πόσο εἶσαι ἀσθενέστατος μπροστά στόν κραταιότατό μας Ἀρχιστράτηγο Μιχαήλ, ὅταν σὰν ἕνα κυνάριο ἢ ζωΰφιο σὲ ἀπεδίωξε ἀπὸ τὸ νεκρὸ σῶμα τοῦ Μωυσέως, λέγοντάς σου μόνο˙ «ἐπιτιμήσαι σοί Κύριος»[14]. Αὐτὸς καὶ τώρα μαζί μὲ τὸν συναρχιστράτηγό του Γαβριὴλ θά σὲ ἐπιτιμήσει καὶ θά σὲ φυγαδεύσει ἀπὸ μᾶς, πού ἐπικαλούμαστε πάντοτε τὸ ὄνομα αὐτῶν τῶν δύο. Ὅπου δὲ τὸ ὄνομά τους ἐπικαλεσθεῖ, ἀπό κεῖ διώκεται καὶ καταργεῖται ἡ δύναμή σου, διότι ἔτσι ἀποφάσισε ὁ Θεὸς στὸν Ἰώβ, νὰ περιπαίζεσαι σάν ἕνα τίποτα ἀπὸ τοὺς Ἀγγέλους του, λέγοντας γιά σένα˙ «οὐκ ἐστὶν οὐδέν ἐπί τῆς γῆς ὅμοιον αὐτῷ πεποιημένον, ἐγκαταπαίζεσθαι ὑπὸ τῶν ἀγγέλων μου»[15], δηλ. «δὲν ὑπάρχει ἄλλο θηρίο στή γῆ ὅμοιό του, φτιαγμένο νὰ εἶναι παιχνίδι στοὺς ἀγγέλους μου».
Ἐὰν, ὅμως, ἀγαπᾶμε, πατέρες καὶ ἀδελφοί, νὰ διαμένουν ἀχώριστοι ἀπὸ μᾶς οἱ Ἀρχάγγελοι, πρέπει ὅσο τὸ δυνατὸν νὰ ἀπέχουμεν ἀπὸ κάθε κακία, ἐπειδὴ λέγει ὁ μέγας Βασίλειος ὅτι, καθὼς ὁ καπνὸς διώκει τίς μέλισσες, ἔτσι καὶ ἡ πολύδακρυς ἁμαρτία διώκει ἀπὸ μᾶς τοὺς ἀγαθοὺς ἀγγέλους. Καὶ μαζί μὲ τὸ ὄνομα τοῦ Μιχαὴλ, ἂς ἐνθυμόμαστε καὶ τὴν ὥρα τοῦ θανάτου καὶ τήν φοβερή κρίση καὶ κόλαση. Μαζί δὲ μὲ τὸ ὄνομα τοῦ Γαβριὴλ, ἂς ἐνθυμόμαστε καί τήν χαρά καί τήν ἀπόλαυση τῆς Βασιλείας τῶν Οὐρανῶν.
Ἀλλ’ ὦ ὑπερένδοξοι Μιχαὴλ καὶ Γαβριήλ, τὰ γλυκύτατα σέ ὅλους καί Ἀγγέλους καὶ ἀνθρώπους καὶ πράγματα καὶ ὀνόματα˙ οἱ Ἄγγελοι τῆς δικαιοσύνης καί ἀγαθότητος τοῦ Θεοῦ˙ οἱ ἐξαίρετοι ὑπηρέτες τῶν ἐξαιρέτων ἔργων τοῦ Θεοῦ˙ οἱ δύο ἀργυροχρυσοπτέρυγοι ἀετοί˙ οἱ δύο μέγιστοι Ἀρχιστράτηγοι τῆς ζωαρχικῆς Τριάδος, πού μὲ ἀκλινές μάτι βλέπετε τὸ ἄκτιστο φῶς τῆς τρισηλίου Θεότητος˙ οἱ δύο ἀρχιδιοικητές καὶ πρωτοσύμβουλοι τοῦ Βασιλέως τῶν βασιλέων καὶ Κυρίου τῶν κυρίων˙ οἱ ἄμεσοι σωματοφύλακες τοῦ Θεανθρώπου Ἰησοῦ Χριστοῦ˙ ζεῦγος ἀρχαγγελικὸ καὶ ἀγαπημένο˙ δυὰς κοσμοπόθητε καὶ παντοπόθητε˙ τὰ ἀγλαΐσματα ὅλων τῶν Ἀγγέλων˙ τὰ καυχήματα τῶν Χριστιανῶν˙ κατ’ ἐξοχὴν δὲ καὶ ἐξαιρέτως ὁδηγοὶ καὶ ὑπερασπιστές τοῦ μοναχικοῦ τάγματος, πού μιμοῦνται ὅσο εἶναι δυνατὸν, τὴν ἀγγελικὴ σας πολιτεία!
Δεχθεῖτε τὸ παρὸν ἐφύμνιο, πού σᾶς προσφέρουμε ὅλοι ἐμεῖς, πού συναθροισθήκαμε σήμερα, πρὸς δοξολογίαν τοῦ Παντοκράτορος καὶ Φιλανθρώπου Θεοῦ καὶ εἰς μνήμην τῆς ἱερᾶς σας Συνάξεως. Δεχθεῖτε το ὡς δῶρο καὶ ἐλάχιστο σημεῖο εὐχαριστίας, ἀντί γιά ὅλα ὅσα κάθε μέρα ἐμᾶς τοὺς εὐτελεῖς εὐεργετεῖτε, περιθάλπετε καὶ πολυτρόπως διασώζετε ἀπό κάθε κακό. Καὶ σᾶς παρακαλοῦμε δουλικῶς νὰ μὴν λήψει ἀπό μᾶς ἡ πατρικὴ πρόνοιά σας, ἀλλ’ ὡς συμπαθέστατοι καὶ εὐσπλαγχνικώτατοι, νά πλησιάζετε πάντοτε σ’ ἐμᾶς καὶ νά μᾶς περιτειχίζετε, γιὰ νὰ μᾶς γεμίζετε ἀπὸ ἅγιες θεωρίες καὶ πνευματικές ἔννοιες καὶ γιὰ νὰ φεύγουν ἀπὸ μᾶς ἐξ αἰτίας τοῦ πλησιασμοῦ σας ὅλοι οἱ πονηροὶ καὶ αἰσχροὶ λογισμοὶ καὶ ἁπλῶς ὅλοι οἱ ἀόρατοι καὶ ὁρατοὶ ἐχθροὶ, πού μᾶς πειράζουν, ἐπειδὴ τέτοιες χάρες προξενεῖτε, ὅπου κι ἂν πλησιάσετε. Διότι, λέγει ὁ ἅγιος Μάρκος ὁ ἀσκητὴς˙ «Ὅταν οἱ ἅγιοι Ἄγγελοι πλησιάσουν σ’ ἐμᾶς, μᾶς γεμίζουν μέ πνευματική θεωρία». Ὁμοίως καὶ ὁ ἀββὰς Ἰσαάκ˙ «Ὅταν οἱ ἅγιοι Ἄγγελοι σὲ πλησιάσουν περιτειχίζοντας, ὅλοι οἱ πειράζοντες φεῦγουν μακρυά».
Καὶ ἐπειδὴ οἱ θεολογοῦντες λένε ὅτι οἱ Ἄγγελοι χαρίζουν κάποια ἀπ’ αὐτά στοὺς ἀνθρώπους στὴν παροῦσα ζωή, μὴ λείπετε, ὦ θεῖοι Ἀρχάγγελοι, ἀπὸ τοῦ νὰ χαρίζετε αὐτά κι ἐσεῖς σ’ ἐμᾶς, τὰ ὁποία εἶναι τά ἐξῆς :
Πρῶτον, τὸ νὰ διώκετε ἀπὸ τὰ σώματα καὶ τίς ψυχές μας ὅλες ἐκείνες τίς βλάβες, πού μποροῦν νὰ μᾶς ἀκολουθήσουν ἀπὸ ἔσωθεν καὶ ἔξωθεν.
Δεύτερον, τὸ νὰ μᾶς παρακινεῖτε πάντοτε στὰ καλά, φωτίζοντας τὸν μὲν νοῦ μας μὲ τίς θείες ἐκλάμψεις, γλυκαίνοντας δὲ τὴν θέληση καὶ τίς καρδιές μας μὲ τίς θείες χάρες.
Τρίτον, τὸ νὰ ἐμποδίζετε ἀπὸ μᾶς τίς ὁρμές καὶ τίς ἐπιβουλές τῶν δαιμόνων.
Τέταρτον, τὸ νὰ προσφέρετε τίς προσευχές μας στὸν Θεὸ, ὅπως ὁ Ἄγγελος Ραφαήλ προσέφερε τὴν προσευχὴ τοῦ Τωβίτ καὶ οἱ Ἄγγελοι στὴν Ἀποκάλυψη τίς προσευχές τῶν Ἁγίων.
Πέμπτον, τὸ νὰ πρεσβεύετε πάντοτε στὸν Θεὸ ὑπὲρ ἡμῶν, καὶ
Ἔκτον, νὰ μᾶς παιδεύετε πατρικώς ἐνίοτε, ὅταν ἀτακτοῦμε, ὄχι γιά ἐκδίκηση, καθὼς μᾶς παιδεύουν οἱ πονηροὶ δαίμονες, ἀλλὰ γιὰ διόρθωση καὶ σωφρονισμό. Γιατί, κι αὐτό χάρις λογίζεται σ’ ἐμᾶς.
Καὶ αὖθις παρακαλοῦμε, ἐπακούσατε τῆς δεήσεώς μας, φιλανθρωπότατοι τοῦ θεοῦ Ἀρχιστράτηγοι, καὶ παύσατε μὲ τίς ἀέναες πρεσβείες σας τὴν ἐναντίον μας ἀγανάκτηση τοῦ Θεοῦ, πείθοντάς Τον νὰ παράβλεψει ὡς Πολυέλεος ὅλα τὰ πταίσματά μας, καί ὅσα μέ ἔργο ἢ μέ λόγο ἢ στήν διάνοια κάθε μέρα Τόν παραπικραίνουμε. Ναί! Ἁμαρτωλοὶ εἴμαστε -τὸ ὁμολογοῦμε – καὶ παραβάτες τῶν ἁγίων Του ἐντολῶν, ἀλλὰ ἐκτός Αὐτοῦ, δέν γνωρίζουμε ἄλλον Θεὸ. Ἀξιῶστε μας, ὦ Παρθένοι καὶ ἔφοροι τῶν παρθένων Ἀρχάγγελοι, νὰ διαπερνοῦμε τὴν ζωὴ μας μέ σωφροσύνη καὶ παρθενία, καθὼς ὑποσχεθήκαμε, ὅταν φορέσαμε τὸ Ἀγγελικὸ αὐτό Σχῆμα. Φανεῖτε προστάτες καὶ ἄγρυπνοι φύλακες, τόσο ἡμῶν, ὅσο καὶ ὅλων ὅσων ἑορτάζουν τὴν παναγία σας Σύναξη. Καὶ ὅσο μὲν βρισκόμαστε στὴν παροῦσα ζωή, διώκετε ἀπό μᾶς τὰ σκάνδαλα, ὅπως εἴπαμε, καὶ τίς μηχανές ὅλων τῶν ὁρατῶν καὶ ἀοράτων ἐχθρῶν. Στήν ὥρα δέ τοῦ θανάτου παρασταθεῖτε σ’ ἐμᾶς τοὺς ἁμαρτωλοὺς βοηθοί, ὁ ἕνας ἀπὸ τὰ δεξιὰ καὶ ὁ ἄλλος ἀπὸ τὰ ἀριστερά, σκεπάζοντάς μας μὲ τίς χρυσές πτέρυγές σας, γιά νά μὴν δεῖ ἡ ψυχὴ μας τὴν ζοφερή ὄψη τῶν πονηρῶν δαιμόνων. Καὶ ἔτσι παραλαμβάνοντάς μας, νά μᾶς ὁδηγήσετε στίς αἰώνιες καὶ φωτεινές σκηνές τῆς Βασιλείας τῶν Οὐρανῶν, γιά νά δοξολογοῦμε πάντα μαζί μ’ ἐσᾶς τὴν μία ἐν Τριάδι Θεότητα, στην ὁποία ταιριάζει δόξα, τιμὴ καὶ προσκύνηση στοὺς αἰώνες τῶν αἰώνων. Ἀμήν!
[1] Περιοδικό «Ἁγιορείτικη Μαρτυρία», τριμηνιαία ἔκδοση Ἱερᾶς Μονῆς Ξηροποτάμου, τεῦχος 8 – 9 καί τευχίδιον μέ τίτλο : «τοῦ ἐν ἁγίοις πατρός ἡμῶν Νικοδήμου τοῦ Ἁγιορείτου τρεῖς ἐγκωμιαστικοί λόγοι, ἔκδ. Ἱερά Μονή Σταυρονικήτα, Ἅγιον Ὄρος, 31-12-1991
[2] Α΄ Κορ. 13, 1.
[3] Ψαλμ. 100, 1.
[4] Ἀποκ. 12, 7-9.
[5] ΟΣΙΟΣ ΝΙΚΟΔΗΜΟΣ ΑΓΙΟΡΕΙΤΗΣ, «Ἀρχαῖοι Χαιρετισμοί εἰς τούς Θείους Ἀρχαγγέλους Μιχαήλ καί Γαβριήλ», ἐν βιβλίῳ Ὑμνολόγιον τό Χαρμόσυνον, ἥγουν Χαιρετιστήριοι οἴκοι εἰς Ἁγίους καί ἑορτάς τῆς Ἐκκλησίας, ἔκδ. Ἱερά Μονή Σταυροβουνίου, Κύπρος 1995, σ. 214, γράμμα Μ : «Μέλλων ὁ Θεός Λόγος, δι’ ἡμᾶς σαρκωθῆναι, σοί μόνῳ τό μυστήριον τοῦτο, ἐνεθάρρησεν ὧ Γαβριήλ, καί σέ ὑπηρέτην τούτου προέκρινε, τό θαῦμα λογιζόμενον καθ’ ἑαυτόν, καί ψάλλοντα οὕτως˙ Ἀλληλούια» καί Κοντάκιον τῆς Συνάξεως τοῦ Ἀρχαγγέλου Γαβριήλ (13 Ἰουλίου), ἐν Μηναίῳ Ἰουλίου, ἐκδ. Ἐκκλησιαστική Βιβλιοθήκη «Φῶς», Ἀθῆναι 1986, σ. 106 : «Τῶν ἀσωμάτων λειτουργῶν ὡς πρωτεύων, τὸ πρὸ αἰώνων ὁρισθὲν ὄντως μέγα, σὺ Γαβριὴλ πεπίστευσαι μυστήριον, τόκον τὸν ἀπόρρητον, τῆς ἁγίας Παρθένου, Χαῖρε, προσφωνῶν αὕτη, ἡ κεχαριτωμένη. Χρεωστικῶς σὲ ὅθεν οἱ πιστοί, ἐν εὐφροσύνῃ ἀεὶ μακαρίζομεν».
[6] Σοφ. Σολ. 7, 13.
[7] Δευτ. 32, 8-9.
[8] Ἑβρ. 2, 2.
[9] Γαλ. 3, 19.
[10] Λουκ. 1, 28.
[11] Λουκ. 22, 43.
[12] Γαλ. 3, 24.
[13] Γ΄ Βασ. 7.
[14] Ζαχ. 3, 2 καί Ἰοῦδα 1, 9.
[15] Ἰώβ 41, 25.